ટ્રમ્પની નવી વ્યૂહરચના: ઈરાન યુદ્ધમાં સહકાર આપનારા દેશોને મળશે વિશેષ દરજ્જો, અન્ય સામે કાર્યવાહી
વૈશ્વિક રાજકારણમાં અત્યારે ભારે હલચલ મચી છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રની ‘અમેરિકા ફર્સ્ટ’ નીતિ હવે તેના સાથી દેશો માટે પણ કસોટી સમાન બની રહી છે. ઈરાન સાથેના તણાવ વચ્ચે અમેરિકાએ મિત્ર અને શત્રુ દેશોનું નવું વર્ગીકરણ શરૂ કર્યું છે, જેની અસર આગામી દાયકાઓના ભૌગોલિક રાજકારણ પર પડશે.
એપ્રિલ ૨૦૨૬માં જ્યારે મધ્ય પૂર્વમાં ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ પ્રવર્તી રહી છે, ત્યારે વોશિંગ્ટનથી એક એવા સમાચાર આવ્યા છે જેણે યુરોપિયન દેશોની ઊંઘ ઉડાવી દીધી છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રે નાટો (NATO) દેશોની એક ગુપ્ત યાદી તૈયાર કરી છે. આ યાદીનો ઉદ્દેશ્ય એવા દેશોને અલગ તારવવાનો છે જેમણે મુશ્કેલીના સમયે અમેરિકાને ટેકો આપ્યો છે અને જેઓ પીછેહઠ કરી ગયા છે. ‘પોલિટિકો’ ના અહેવાલ મુજબ, અમેરિકા હવે “પસંદગીપૂર્વક બદલો” લેવાની તૈયારીમાં છે.
નાટો દેશોનું ‘ગુડ’ અને ‘બેડ’ લિસ્ટ
નાટો સેક્રેટરી જનરલ માર્ક રુટની વોશિંગ્ટન મુલાકાત પહેલા વ્હાઇટ હાઉસે આ યાદીને આખરી ઓપ આપ્યો છે. આ વર્ગીકરણ બે મુખ્ય મુદ્દાઓ પર આધારિત છે: ૧. સંરક્ષણ ખર્ચ: કયા દેશે જીડીપીના ૨% કે તેથી વધુ રકમ સંરક્ષણ પાછળ ખર્ચવાનું વચન પૂરું કર્યું છે? ૨. વ્યૂહાત્મક સહયોગ: ઈરાન વિરુદ્ધની કાર્યવાહી અને હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં શિપિંગ સુરક્ષિત કરવામાં કયા દેશોએ પોતાની નૌકાદળ મોકલીને અમેરિકાને મદદ કરી છે?
ટ્રમ્પના મતે, ઘણા યુરોપિયન દેશો અમેરિકાની સુરક્ષા છત્રનો લાભ તો લે છે, પરંતુ જ્યારે અમેરિકાને તેમની જરૂર હોય ત્યારે તેઓ ‘તટસ્થ’ રહીને દગો આપે છે. ખાસ કરીને હોર્મુઝ સંકટ વખતે તેલના ભાવ વધ્યા ત્યારે સહકાર ન આપનારા દેશો ટ્રમ્પની રડારમાં છે.
કોને ફાયદો થશે અને કોને નુકસાન?
પોલેન્ડ અને રોમાનિયા: આ દેશોએ અમેરિકાની નીતિઓનું ખુલ્લેઆમ સમર્થન કર્યું છે અને પોતાના સંરક્ષણ બજેટમાં પણ વધારો કર્યો છે. ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર આવા દેશોને આધુનિક મિસાઈલ ડિફેન્સ સિસ્ટમ અને વધારાના સૈનિકો તૈનાત કરીને ‘ઈનામ’ આપી શકે છે.
દક્ષિણ કોરિયા અને ઇઝરાયલ: એશિયા અને મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકાના આ મજબૂત ભાગીદારોને વિશેષ લશ્કરી સહાય મળવાની ખાતરી આપવામાં આવી છે.
સ્પેન અને અન્ય ટીકાકારો: સ્પેન જેવા દેશો જેમણે ઈરાન યુદ્ધની ટીકા કરી છે અને સંરક્ષણ ખર્ચ વધારવાનો ઇનકાર કર્યો છે, તેમને અમેરિકા સૈન્ય કવાયતોમાંથી બાકાત રાખી શકે છે અથવા તો તેમની સરહદો પરથી અમેરિકી સૈનિકો પાછા ખેંચવાની ધમકી આપી શકે છે.
વ્હાઇટ હાઉસ અને પેન્ટાગોનનું વલણ
ડેપ્યુટી પ્રેસ સેક્રેટરી અન્ના કેલીએ એક નિવેદનમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, “અમેરિકા હંમેશા તેના મિત્રોની પડખે રહ્યું છે, પરંતુ મિત્રતા બંને પક્ષે હોવી જોઈએ. ઈરાન યુદ્ધ દરમિયાન જે દેશોએ મૌન ધારણ કર્યું છે, અમેરિકા તે યાદ રાખશે.”
સંરક્ષણ સચિવ પીટ હેગસેથે પણ સંકેત આપ્યો છે કે હવે પછીના શસ્ત્રોના વેચાણ અને સંયુક્ત યુદ્ધાભ્યાસમાં તે દેશોને જ પ્રાથમિકતા આપવામાં આવશે જેઓ અમેરિકાના સામૂહિક સુરક્ષા મિશનમાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવે છે. ટ્રમ્પનું આ વલણ સ્પષ્ટ કરે છે કે તેઓ હવે નાટોને એક વ્યાપારી સોદાની જેમ જોઈ રહ્યા છે, જ્યાં સુરક્ષાના બદલામાં વફાદારી અને આર્થિક હિસ્સેદારી અનિવાર્ય છે.
શું આ નીતિ આત્મઘાતી સાબિત થશે?
જોકે, અમેરિકાના કેટલાક ભૂતપૂર્વ વરિષ્ઠ અધિકારીઓ અને રાજદ્વારીઓ આ નીતિથી ચિંતિત છે. તેમનું માનવું છે કે સાથી દેશોને “સજા” આપવાથી રશિયા અને ચીન જેવા વિરોધી દેશોને યુરોપમાં પોતાનો પ્રભાવ વધારવાની તક મળશે. જો અમેરિકા યુરોપમાંથી સૈનિકો પાછા ખેંચશે, તો તે માત્ર સાથી દેશો માટે જ નહીં પણ પોતે અમેરિકાની વૈશ્વિક પકડ માટે પણ જોખમી સાબિત થઈ શકે છે.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની આ ‘પસંદગીપૂર્વક બદલો’ લેવાની નીતિ ૨૦૨૬ના વર્ષમાં વિશ્વના દેશોને બે જૂથમાં વહેંચી દેશે. એક તરફ એવા દેશો હશે જે અમેરિકાના સંપૂર્ણ શરણાગતિ સ્વીકારીને સુરક્ષા મેળવશે, અને બીજી તરફ એવા દેશો હશે જે પોતાની સ્વાયત્ત નીતિ જાળવવા માટે અમેરિકા સાથેના સંબંધોમાં કડવાશ મોલી લેશે. આગામી થોડા મહિનાઓ નાટો અને વૈશ્વિક સુરક્ષાના ભવિષ્ય માટે અત્યંત નિર્ણાયક સાબિત થશે.
