મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલની પહેલ: ગુજરાતના યાત્રાધામોમાં ‘સ્વચ્છ પર્યાવરણ યાત્રા’થી સર્જાયો નવો ઇતિહાસ
ગુજરાતમાં ધાર્મિક પદયાત્રાઓ અને મેળાવડાઓનું એક વિશેષ મહત્વ રહ્યું છે. લાખો શ્રદ્ધાળુઓ પોતાના આરાધ્ય દેવના દર્શન કરવા માટે પગપાળા યાત્રા કરે છે. પરંતુ આ આસ્થાની સાથે સાથે પર્યાવરણનું સંરક્ષણ પણ તેટલું જ જરૂરી છે. મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલના નેતૃત્વમાં અને વન તથા પર્યાવરણ મંત્રી અર્જુન મોઢવાડિયા અને રાજ્યમંત્રી પ્રવીણ માળીના માર્ગદર્શન હેઠળ, ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (GPCB) દ્વારા એક અભૂતપૂર્વ પહેલ હાથ ધરવામાં આવી છે. વર્ષ ૨૦૨૪થી શરૂ કરાયેલી ‘સ્વચ્છ પર્યાવરણ યાત્રા’ હેઠળ અંબાજી પદયાત્રા, ઉત્તરવાહિની નર્મદા પરિક્રમા અને દ્વારકાના ફૂલડોલ મહોત્સવ જેવા ધાર્મિક ઉત્સવો દરમિયાન કચરાનું યોગ્ય રીતે એકત્રીકરણ કરીને તેનું વૈજ્ઞાનિક ઢબે વ્યવસ્થાપન કરવામાં આવ્યું છે. અત્યાર સુધીમાં આ સમગ્ર અભિયાન દ્વારા આશરે ૯૦૬ મેટ્રિક ટન કચરાનો નિકાલ કરવામાં આવ્યો છે.
આ અભિયાન માત્ર કચરો સાફ કરવા પૂરતું સીમિત નથી, પરંતુ શ્રદ્ધાળુઓમાં પર્યાવરણીય જાગૃતિ લાવવા માટેનું એક મોટું માધ્યમ બન્યું છે. અત્યાર સુધીમાં આશરે ૧.૪૩ કરોડથી વધુ શ્રદ્ધાળુઓ સુધી પર્યાવરણ સુરક્ષા અને સ્વચ્છતાનો સંદેશ પહોંચાડવામાં સફળતા મળી છે.
તાજેતરની અંબાજી પદયાત્રામાં પર્યાવરણ સંરક્ષણની વિશેષ કામગીરી
તાજેતરમાં જ પૂર્ણ થયેલી ભાદરવી પૂનમની અંબાજી પદયાત્રા દરમિયાન GPCB દ્વારા ખાસ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી. આ યાત્રા દરમિયાન ૩૮.૮ મેટ્રિક ટન કચરો એકઠો કરીને તેનો વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી નિકાલ કરવામાં આવ્યો હતો. આ સમગ્ર કામગીરીને સુચારૂ રૂપે ચલાવવા માટે યાત્રાધામના માર્ગો પર ૩૦૦ જેટલા સેવા કેન્દ્રો ઊભા કરવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત, કચરાના સંગ્રહ અને પરિવહન માટે ૧૩ વિશેષ વાહનો તથા ૯૦ સફાઈ કર્મચારીઓ અને ક્ષેત્રિય અધિકારીઓની ટીમ તહેનાત કરવામાં આવી હતી.
પ્લાસ્ટિકના પ્રદૂષણને અટકાવવા માટે આ પદયાત્રામાં સિંગલ-યુઝ્ડ પ્લાસ્ટિકનો વપરાશ ઘટાડવા પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. આ હેતુથી બોર્ડ દ્વારા:
૩૧,૦૦૦ કમ્પોસ્ટેબલ (જૈવિક રીતે વિઘટનશીલ) થેલીઓનું વિતરણ કરાયું.
૧,૫૦૦ કાપડની થેલીઓ અને ૪,૮૫૦ સ્ટીલની પાણીની બોટલો યાત્રાળુઓને આપવામાં આવી.
એક અનોખા ‘બોટલ વિનિમય કાર્યક્રમ’ દ્વારા વપરાયેલી ૩૮,૪૬૬ પ્લાસ્ટિકની બોટલો એકત્રિત કરવામાં આવી હતી.
આ કામગીરી માત્ર સ્વચ્છતા પૂરતી મર્યાદિત ન રહેતા, પર્યાવરણને પણ મોટો ફાયદો પહોંચાડ્યો છે. આ કામગીરીથી અંદાજે ૨૭.૫૮ મેટ્રિક ટન કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) ના ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો થયો છે અને આશરે ૩.૨૫ લાખ કિલોવોટ-કલાક (kWh) ઊર્જાની બચત થઈ છે.
‘બોટલ વિનિમય કાર્યક્રમ’: પ્લાસ્ટિક મુક્ત યાત્રા તરફ એક મજબૂત કદમ
સ્વચ્છ પર્યાવરણ યાત્રાનો સૌથી મહત્વનો ભાગ ‘બોટલ વિનિમય કાર્યક્રમ’ રહ્યો છે. વર્ષ ૨૦૨૪થી અત્યાર સુધી વિવિધ પદયાત્રાઓ દરમિયાન GPCB દ્વારા ૧૫,૬૦૦ થી વધુ સ્ટીલની પુનઃવપરાશ યોગ્ય બોટલોનું વિતરણ કરવામાં આવ્યું છે. તેની સામે યાત્રાળુઓ પાસેથી ૧.૩૭ લાખથી વધુ વપરાયેલી પ્લાસ્ટિકની બોટલો એકત્રિત કરવામાં આવી હતી.
આ એકત્રિત કરાયેલી પ્લાસ્ટિક બોટલોને કચરા તરીકે ફેંકી દેવાને બદલે રિસાયક્લિંગ અને મૂલ્યવર્ધિત ઉપયોગ માટે પ્રોસેસિંગ યુનિટ્સમાં મોકલવામાં આવી છે. આ વ્યવસ્થાથી યાત્રાધામોના રસ્તાઓ પ્લાસ્ટિક મુક્ત બન્યા છે અને શ્રદ્ધાળુઓ પણ પ્લાસ્ટિકના બદલે ઇકો-ફ્રેન્ડલી વિકલ્પો અપનાવતા થયા છે.
ઉત્તરવાહિની નર્મદા પરિક્રમા અને દ્વારકાના ફૂલડોલ મહોત્સવમાં સફાઈ ઝુંબેશ
GPCB માત્ર અંબાજી જ નહીં, પરંતુ રાજ્યના અન્ય પ્રખ્યાત ધાર્મિક મેળાવડાઓમાં પણ સક્રિયપણે કાર્યરત છે. ૩૧ દિવસ સુધી ચાલતી પવિત્ર ઉત્તરવાહિની નર્મદા પરિક્રમા દરમિયાન ૨૩ થી ૨૪ કિલોમીટરના સમગ્ર યાત્રામાર્ગ પર સ્વચ્છતા જાળવવા માટે વિશેષ આયોજન કરાયું હતું. પવિત્ર નર્મદા નદીના જળમાં કચરો ન જાય તે માટે ૬૫ સફાઈ કર્મચારીઓ અને ૪ વાહનો સતત કાર્યરત રહ્યા હતા.
આ પરિક્રમા દરમિયાન કુલ ૬૦ મેટ્રિક ટન કચરો એકત્રિત કરાયો હતો, જેમાં ૧૫ મેટ્રિક ટન પ્લાસ્ટિક કચરો અને ૪૫ મેટ્રિક ટન જૈવિક કચરો (બાયોડિગ્રેડેબલ) સામેલ હતો. આ પ્રયાસથી ૪૧ મેટ્રિક ટન CO₂e ઉત્સર્જન અટકાવી શકાયું અને અંદાજે ૮૫,૦૦૦ થી ૮૬,૦૦૦ kWh ઊર્જાની બચત થઈ હતી. આવી જ રીતે દ્વારકાના પ્રસિદ્ધ ફૂલડોલ મહોત્સવ દરમિયાન પણ મોટા પાયે કચરાનું વૈજ્ઞાનિક વ્યવસ્થાપન કરવામાં આવ્યું હતું.
‘આ હાથ કચરો નહીં ફેંકે’: જનજાગૃતિ અને સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓ
કોઈપણ અભિયાનની સફળતા લોકભાગીદારી વગર શક્ય નથી. શ્રદ્ધાળુઓમાં સ્વચ્છતા પ્રત્યે માનસિકતા બદલવા માટે ‘આ હાથ કચરો નહીં ફેંકે’ ના નારા સાથે મોટું જાગૃતિ અભિયાન ચલાવવામાં આવ્યું હતું. આ માટે યાત્રાળુઓને હાથ પર બાંધવા માટે ૧ લાખથી વધુ જાગૃતિ બૅન્ડ આપવામાં આવ્યા હતા.
લોકો સુધી આ સંદેશ સરળ રીતે પહોંચાડવા માટે વિવિધ માધ્યમોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો:
૭૦ થી વધુ શેરી નાટકો યોજીને સ્વચ્છતાનો સંદેશ આપવામાં આવ્યો.
૨ લોકડાયરાના કાર્યક્રમો દ્વારા પર્યાવરણ સંરક્ષણની વાત રજૂ કરાઈ.
૪ લાખથી વધુ બેન્ડ્સ અને ૫૦,૦૦૦ થી વધુ માહિતીપ્રદ પત્રિકાઓનું વિતરણ કરવામાં આવ્યું.
આ તમામ પ્રવૃત્તિઓનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય શ્રદ્ધાળુઓને કચરો ગમે ત્યાં ન ફેંકવા અને જવાબદારીપૂર્વક ડસ્ટબિનનો ઉપયોગ કરવા પ્રોત્સાહિત કરવાનો હતો.
ગ્રીન મોડેલ તરફ આગળ વધતું ગુજરાત
પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીના ટકાઉ અને પર્યાવરણ-અનુકૂળ જીવનશૈલીના વિઝનને સાકાર કરવા માટે ગુજરાત સરકાર સતત પ્રયત્નશીલ છે. GPCB દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલું આ મોડેલ માત્ર સ્વચ્છતા પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે સરક્યુલર ઈકોનોમી (Circular Economy) ના સિદ્ધાંતો પર આધારિત છે.
ધાર્મિક ઉત્સવોની પવિત્રતા જળવાઈ રહે અને સાથે સાથે પ્રકૃતિને પણ કોઈ નુકસાન ન પહોંચે તે દિશામાં આ ‘સ્વચ્છ પર્યાવરણ યાત્રા’ એક પ્રેરણાદાયી ઉદાહરણ બની છે. આ સફળ મોડેલ દર્શાવે છે કે જ્યારે આસ્થા અને પર્યાવરણ સંરક્ષણ એકસાથે મળે છે, ત્યારે સમાજમાં એક સકારાત્મક અને સ્થાયી પરિવર્તન લાવી શકાય છે.
