ખેડૂતોની જીત: મોરબીના જેતપર આંદોલન બાદ રાજ્ય સરકારનો ઐતિહાસિક નિર્ણય અને વળતરનું નવું માળખું
ગુજરાત, જે પોતાની પ્રગતિશીલ ખેતી માટે સમગ્ર દેશમાં જાણીતું છે, ત્યાં છેલ્લા ઘણા સમયથી મોરબીના જેતપર વિસ્તારમાં એક શાંત પણ મક્કમ આંદોલન ચાલી રહ્યું હતું. વીજ ટાવર અને લાઈનો માટે જમીન સંપાદન કે ઉપયોગના બદલામાં મળતું વળતર અને તેની પ્રક્રિયાને લઈને ખેડૂતોમાં લાંબા સમયથી અસંતોષ હતો. આ અસંતોષ અંતે એક સફળ આંદોલનમાં પરિણમ્યો અને રાજ્ય સરકારે ખેડૂતોના હિતમાં એક મોટો અને આવકારદાયક નિર્ણય જાહેર કર્યો છે.
આ નિર્ણય માત્ર જેતપરના ખેડૂતો માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર ગુજરાતના તે ખેડૂતો માટે રાહતરૂપ છે જેમના ખેતરમાંથી વીજ લાઈનો પસાર થાય છે. રાજ્યના કૃષિમંત્રી દ્વારા કરવામાં આવેલી આ જાહેરાત ખેડૂતોના લાંબા ગાળાના સંઘર્ષનું પરિણામ છે.
આંદોલનની પૃષ્ઠભૂમિ: શા માટે ખેડૂતો હતા નારાજ?
જેતપરના ખેડૂતોની મુખ્ય માંગણીઓ તાર્કિક હતી. વર્ષોથી વીજ કંપનીઓ દ્વારા ટાવર નાખવા માટે જે વળતર ચૂકવવામાં આવતું હતું, તે જમીનના વાસ્તવિક બજાર ભાવ કરતા ખૂબ જ ઓછું હતું. ખેડૂતોનું કહેવું હતું કે, એકવાર ખેતરમાં ટાવર નંખાઈ જાય એટલે તે જમીનનો ઉપયોગ મર્યાદિત થઈ જાય છે, ખેતીમાં અડચણ આવે છે અને જમીનની ફળદ્રુપતા પણ જોખમાય છે. અત્યાર સુધી જે વળતર મળતું હતું તે જંત્રીના જૂના દરોને આધારે હતું, જે આજના મોંઘવારીના સમયમાં અત્યંત અલ્પ હતું.
૧૨ દિવસ સુધી સતત મેરેથોન બેઠકોનો દોર ચાલ્યો. આ સમય દરમિયાન સરકારી તંત્ર અને ખેડૂત આગેવાનો વચ્ચે અનેક તબક્કે ચર્ચાઓ થઈ. સરકારને એ સમજાયું કે ખેડૂતોની માંગણીઓ માત્ર લાગણીશીલ નથી, પરંતુ આર્થિક રીતે પણ યોગ્ય છે.
શું છે સરકારનો નવો નિર્ણય? મુખ્ય ફેરફારો
કૃષિમંત્રી જીતુભાઈ વાઘાણીએ પત્રકાર પરિષદમાં જે મહત્વની જાહેરાતો કરી, તે ખેડૂતો માટે ગેમ-ચેન્જર સાબિત થઈ શકે છે:
૧. જંત્રીને બદલે ‘માર્કેટ રેટ’ (બજાર ભાવ)
સૌથી મહત્વનો નિર્ણય એ છે કે હવે વળતર જંત્રી આધારિત નહીં, પરંતુ જમીનના વાસ્તવિક બજાર ભાવ (Market Rate) પર ચૂકવવામાં આવશે. આ માટે સરકાર એક વિશેષ સમિતિ બનાવશે. આ સમિતિમાં જિલ્લા કલેક્ટર, ખેડૂત પ્રતિનિધિઓ અને કંપનીના પ્રતિનિધિઓનો સમાવેશ કરવામાં આવશે. આ સમિતિ નક્કી કરશે કે તે વિસ્તારની જમીનની વાસ્તવિક કિંમત શું છે અને તે મુજબ ખેડૂતોને વળતર અપાશે.
૨. ટાવર બેઝ એરિયામાં વળતરનો મોટો ઉછાળો
અગાઉ ટાવરના પાયા માટે મળતું વળતર નજીવું હતું, જે આશરે ૨.૩૮ લાખ જેવું હતું. પરંતુ હવે સરકારે તેમાં ધરખમ વધારો કરીને તેને ૧૮ લાખ સુધી પહોંચાડવાનો નિર્ણય કર્યો છે. ટાવરના પાયાની ચારેય બાજુ વધારાના એક મીટર સુધીના વિસ્તારને પણ વળતરમાં સામેલ કરવામાં આવ્યો છે, જે ખેડૂતો માટે મોટી આર્થિક રાહત છે.
૩. વળતરની ચૂકવણીમાં પારદર્શિતા અને ઝડપ
અગાઉ વળતર મળવામાં વિલંબ થતો હતો, હવે સરકારે નક્કી કર્યું છે કે વીજ લાઈન નાખવાની કામગીરી પૂર્ણ થતાં જ વળતર એક જ હપ્તામાં ખેડૂતોના ખાતામાં જમા કરવામાં આવશે. આનાથી વહીવટી વિલંબ ઘટશે અને ખેડૂતોને તેમના હકનું નાણું સમયસર મળશે.
આ નિર્ણયની દીર્ઘકાલીન અસરો
આ નિર્ણયની અસર માત્ર મોરબી કે જેતપર સુધી સીમિત નહીં રહે. ગુજરાતમાં ખેતીની જમીનના ભાવ અન્ય રાજ્યોની સરખામણીએ ઘણા ઊંચા છે, તેથી આ પ્રકારનું વળતર ખેડૂતોને આર્થિક રીતે સક્ષમ બનાવશે.
કૃષિમંત્રીએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, નવી નીતિને અંતિમ સ્વરૂપ આપતી વખતે ખેડૂતોને મળનારા લાંબા ગાળાના લાભોને ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યા છે. જ્યારે ખેડૂત આર્થિક રીતે મજબૂત બને છે, ત્યારે તે ખેતીમાં નવી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરી શકે છે. ટાવરને કારણે જે જમીન વપરાશમાં ન આવી શકે તેનો સંપૂર્ણ યોગ્ય ભાવ મળવાથી ખેડૂતની નિરાશા દૂર થશે.
પારદર્શિતા માટે ‘MRC’ કમિટીનું ગઠન
પહેલાં DLVC (District Level Valuation Committee) દ્વારા ભાવ નક્કી થતા હતા, જેમાં ઘણીવાર ખેડૂતોને લાગતું કે ભાવ ઓછા છે. હવે ‘MRC’ (Market Rate Committee) ની રચનાથી ભાવ નક્કી કરવામાં ખેડૂતોના પ્રતિનિધિઓ પણ સામેલ રહેશે. જ્યારે નિર્ણય પ્રક્રિયામાં પોતે જ સામેલ હોય, ત્યારે ખેડૂતોને સરકારની કાર્યપદ્ધતિમાં વિશ્વાસ બેસે છે. આ એક લોકશાહી ઢબનું પગલું છે જે આવનારા સમયમાં અન્ય વિવાદોમાં પણ આદર્શ બની શકે છે.
ખેડૂત આંદોલનનું મહત્વ
આ આંદોલન દર્શાવે છે કે જ્યારે ખેડૂતો એકજુટ થઈને શાંતિપૂર્ણ રીતે પોતાની માંગણીઓ રજૂ કરે છે, ત્યારે પરિણામ ચોક્કસ મળે છે. જેતપરના ખેડૂતોએ સંયમ સાથે પોતાની વાત સરકાર સુધી પહોંચાડી. ૧૨ દિવસના સતત સંવાદે એ સાબિત કર્યું કે સરકાર અને ખેડૂત એકબીજાના વિરોધી નથી, પરંતુ વિકાસના ભાગીદાર છે.
ગુજરાત સરકારનો આ નિર્ણય ખેડૂતોના આત્મવિશ્વાસને વધારનારો છે. વીજ ટાવર કે લાઈનો એ આધુનિક વિકાસની અનિવાર્યતા છે, પરંતુ આ વિકાસ ખેડૂતના ભોગે ન હોવો જોઈએ. સરકારે જે સંવેદનશીલતા દાખવીને વળતરના દરોમાં વધારો કર્યો છે, તે અભિનંદનને પાત્ર છે. ખેડૂતો પણ હવે સંતુષ્ટ જણાતા આ પ્રકરણનો સુખદ અંત આવ્યો છે.
હવે જરૂર છે આ નીતિનો અમલ કરવા માટે તંત્રની સક્રિયતાની, જેથી ખેડૂતોને કચેરીઓના ચક્કર ન કાપવા પડે અને તેમને આ નવી નીતિનો સીધો લાભ મળે. મોરબીના ખેડૂતોનો આ સંઘર્ષ આવનારી પેઢીઓ માટે એક દાખલો બેસાડશે કે યોગ્ય માંગણીઓ હંમેશા સાંભળવામાં આવે છે.
