હેવસાઇટિસ બીપની રસપેટ્ઝમાં પીડાઇ ચિટનની નવી નવી: લાઇબેરિયાના અભ્યારણ્યમાં ચાલી રહી છે તપાસ તપાસ
આજના આધુનિક યુગમાં વિજ્ઞાન અને ચિકિત્સા ક્ષેત્રે થયેલી પ્રગતિ પાછળ અસંખ્ય વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગો અને પરીક્ષણો જોડાયેલા છે. પરંતુ આ પ્રયોગોની કિંમત ઘણીવાર મૂગા અને અસહાય પ્રાણીઓએ પોતાની જિંદગી અને સ્વાસ્થ્ય ભોગવીને ચૂકવવી પડી છે. પશ્ચિમ આફ્રિકાના લાઇબેરીયા દેશમાંથી એક ખૂબ જ સંવેદનશીલ અને હ્રદયસ્પર્શી અહેવાલ સામે આવ્યો છે, જ્યાં દાયકાઓ પહેલાં હેપેટાઇટિસ ‘બી’ (Hepatitis B) ની રસીના પ્રયોગોનો ભોગ બનેલા ચિમ્પાન્ઝીઓના એક જૂથની અત્યારે વિશેષ સંભાળ રાખવામાં આવી રહી છે. આ મૂગા જીવોને વર્ષોની કેદ અને પીડા પછી જ્યારે કુદરતી વાતાવરણમાં જીવવાની તક મળી છે, ત્યારે વૈજ્ઞાનિકો અને સંભાળ રાખનારાઓ દ્વારા તેમની વ્યાપક સ્વાસ્થ્ય તપાસ કરવામાં આવી રહી છે જેથી તેમના લાંબા ગાળાના સ્વાસ્થ્ય પર પડેલી અસરોનો અભ્યાસ કરી શકાય.
પ્રયોગશાળાના અંધકારથી મુક્તિ: ‘સેકન્ડ ચાન્સ’ અભ્યારણ્યની ગાથા
ઇતિહાસ પર નજર કરીએ તો, વર્ષ 1970 થી 2000 ના સમયગાળા દરમિયાન લાઇબેરીયામાં અમેરિકન શોધકર્તાઓ અને સંશોધકો દ્વારા સેંકડો ચિમ્પાન્ઝીઓ પર વિવિધ તબીબી પ્રયોગો કરવામાં આવ્યા હતા. તે સમયે આશરે 400 જેટલા નિર્દોષ ચિમ્પાન્ઝીઓને હેપેટાઇટિસ બી અને અન્ય ગંભીર બીમારીઓની રસી વિકસાવવા માટે પ્રયોગશાળાના પાંજરામાં પૂરવામાં આવ્યા હતા. તેમાંના ઘણા ચિમ્પાન્ઝીઓ તો ખૂબ જ નાની વયના હતા જ્યારે તેમને આ પીડાદાયક પ્રક્રિયામાંથી પસાર કરવામાં આવ્યા હતા.
વર્ષ 2015 માં, આ લાંબા અને ક્રૂર શોધકાર્યમાંથી બચી ગયેલા માત્ર 60 જેટલા ચિમ્પાન્ઝીઓને એક ખાસ સંસ્થાની દેખરેખ હેઠળ સોંપવામાં આવ્યા. ‘હ્યુમેન વર્લ્ડ ફોર એન્િમલ્સ’ (Humane World for Animals) દ્વારા સંચાલિત ‘સેકન્ડ ચાન્સ ચિમ્પાન્ઝી રફ્યુજ’ (Second Chance Chimpanzee Refuge) માં આ જીવોને આશરો આપવામાં આવ્યો. આ અભ્યારણ્ય મેંગ્રોવના ગાઢ જંગલોથી ઘેરાયેલા એક સુંદર ટાપુ પર આવેલું છે, જ્યાં તેમને પ્રથમવાર કુદરતી મુક્ત જીવન માણવા મળ્યું.
વ્યાપક સ્વાસ્થ્ય તપાસ: એનેસ્થેસિયાથી લઈને અદ્યતન મેડિકલ ટેસ્ટ સુધી
દાયકાઓ સુધી લેબમાં વિતાવેલું જીવન અને ત્યારબાદ કુદરતી વાતાવરણમાં થયેલા બદલાવોને કારણે આ ચિમ્પાન્ઝીઓના શરીર પર ઊંડી અસરો પડી છે. તેમની વર્તમાન શારીરિક સ્થિતિ અને ઉંમર વધવાની સાથે આવતી સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓને સમજવા માટે હાલમાં આ અભ્યારણ્યમાં એક વિશાળ સ્વાસ્થ્ય તપાસ અભિયાન હાથ ધરવામાં આવ્યું છે.
આ તપાસ પ્રક્રિયા એટલી જટિલ અને સંવેદનશીલ છે જેટલી માનવીય હોસ્પિટલોમાં હોય છે. ચિમ્પાન્ઝીઓને કોઈપણ પ્રકારની માનસિક કે શારીરિક હિંસા કે ડર અનુભવ્યા વિના સુરક્ષિત રીતે તપાસી શકાય તે માટે તેમને પહેલા એનેસ્થેસિયા (બેહોશીની દવા) આપવામાં આવે છે. ત્યારબાદ નિષ્ણાત પશુચિકિત્સકોની ટીમ દ્વારા તેમના શરીરના દરેક અંગની ઝીણવટભરી તપાસ કરવામાં આવે છે. આ મેડિકલ ચેક-અપમાં ચિમ્પાન્ઝીઓના દાંતની સફાઈ, ડેન્ટલ એક્સ-રે, હૃદયની ગતિ અને સ્વાસ્થ્ય તપાસવા માટે ઇકો કે ઇસીજી જેવી પ્રક્રિયાઓ, ફેફસાંની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન, નર્વસ સિસ્ટમ (ચેતાતંત્ર) ની તપાસ અને લોહીના સેમ્પલ લઈને વ્યાપક બ્લડ પેનલ ટેસ્ટ કરવામાં આવે છે. આ તમામ પરીક્ષણોનો હેતુ એ જાણવાનો છે કે ભૂતકાળમાં આપવામાં આવેલી રસીઓ અને પ્રયોગોની તેમના આંતરિક અંગો પર દીર્ઘકાલીન (Long-term) અસરો શું રહી છે.
વૃદ્ધ થતા જીવો માટે વિશેષ કાળજી અને રોગપ્રતિકારક શક્તિનું સંચાલન
જે ચિમ્પાન્ઝીઓ દાયકાઓ પહેલાં પ્રયોગશાળામાં યુવા હતા, તેઓ હવે વૃદ્ધાવસ્થા તરફ આગળ વધી રહ્યા છે. ઉંમર વધવાની સાથે માનવીઓની જેમ જ આ પ્રાણીઓમાં પણ સાંધાનો દુખાવો, હૃદયની નબળાઈ, રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં ઘટાડો અને અન્ય વય-સંબંધિત બીમારીઓ (Age-related diseases) ના જોખમો વધવા લાગ્યા છે.
વૈજ્ઞાનિકો આ સ્વાસ્થ્ય તપાસના ડેટાનો ઉપયોગ કરીને દરેક ચિમ્પાન્ઝી માટે એક અલગ અને વ્યક્તિગત દેખરેખ યોજના (Individual Care Plan) તૈયાર કરી રહ્યા છે. અભ્યારણ્યમાં માત્ર બીમારીઓની તપાસ જ નહીં, પરંતુ નિયમિત ધોરણે નિવારક પગલાં પણ લેવામાં આવે છે. આ જીવોને ચેપી રોગોથી બચાવવા માટે નિયમિતપણે બૂસ્ટર રસીઓ (Booster Vaccines) આપવામાં આવે છે અને તેમની શારીરિક સ્વચ્છતા માટે નખ કાપવા તથા ચામડીની સંભાળ જેવી બાબતોનું પણ વિશેષ ધ્યાન રાખવામાં આવે છે. આ બધી કાળજી એટલા માટે જરૂરી છે જેથી તેઓ તેમના જીવનના બાકીના દિવસો આરામ અને સન્માન સાથે વિતાવી શકે.
અભ્યારણ્યનું પ્રબંધન અને ડાયરેક્ટર લિલિયાના પચેકોનો અભિગમ
આ સમગ્ર સંચાલન પાછળ અસંખ્ય સમર્પિત કાર્યકરો અને પશુ અધિકારવાદીઓની મહેનત રહેલી છે. અભ્યારણ્યના ડિરેક્ટર લિલિયાના પચેકો રિકોટે (Liliana Pacheco Ricote) આ પરિસ્થિતિ અંગે વાત કરતાં જણાવે છે કે, “1970 થી 2000 ના દાયકા સુધી આ મૂગા જીવો પર જે વૈજ્ઞાનિક અત્યાચારો થયા, તેની કલ્પના કરવી પણ મુશ્કેલ છે. જ્યારે 2015 માં અમને આ બચી ગયેલા 60 ચિમ્પાન્ઝીઓની જવાબદારી મળી, ત્યારે અમારો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય તેમને માત્ર આશરો આપવાનો ન હતો, પરંતુ તેમને એક ગુણવત્તાસભર અને ગૌરવપૂર્ણ જીવન આપવાનો હતો.”
તેઓ વધુમાં ઉમેરે છે કે આ ટાપુ પર રહેતા ચિમ્પાન્ઝીઓ હવે કુદરતી સમાજ રચનામાં જીવતા શીખી ગયા છે. તેઓ એકબીજા સાથે હળે-મળે છે, ખેતરો કે જંગલના ફળો ખાય છે અને પોતાના જૂથમાં મસ્તી કરે છે. તેમ છતાં, ભૂતકાળના વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગોના ઘા તેમના શરીરમાં હજુ પણ અસ્તિત્વ ધરાવે છે, જેને કારણે નિયમિત મેડિકલ સુપરવિઝન અનિવાર્ય બની જાય છે.
નૈતિક સવાલો અને આધુનિક વિજ્ઞાન માટે એક મોટો પાઠ
આ સમગ્ર ઘટના માત્ર એક અભ્યારણ્યની દયાળુ પ્રવૃત્તિ નથી, પરંતુ તે આધુનિક વિજ્ઞાન અને માનવજાત સમક્ષ ઘણા મોટા નૈતિક સવાલો પણ ઉભા કરે છે. શું માનવીય સ્વાસ્થ્ય સુધારવા માટે નિર્દોષ અને અસહાય પ્રાણીઓનો આ પ્રકારે ઉપયોગ કરવો નૈતિક રીતે યોગ્ય છે?
સદભાગ્યે, સમયની સાથે વૈજ્ઞાનિક જગતમાં જાગૃતિ આવી રહી છે. આજે દુનિયાભરમાં પ્રાણીઓ પર થતા પ્રયોગો (Animal Testing) સામે કડક કાયદાઓ બન્યા છે અને વૈકલ્પિક પદ્ધતિઓ (જેમ કે કમ્પ્યુટર મોડેલિંગ અને સેલ કલ્ચર) નો ઉપયોગ વધ્યો છે. લાઇબેરીયાના આ ચિમ્પાન્ઝીઓ ભૂતકાળની તે ક્રૂર વ્યવસ્થાના જીવંત સાક્ષી છે, જે આપણને યાદ અપાવે છે કે વિજ્ઞાનની પ્રગતિ ક્યારેય પ્રાણીઓની વેદનાના ભોગ ન હોવી જોઈએ.
