શાળાઓમાં છોકરીઓ માટે અલગ શૌચાલય અને સેનિટરી પેડની વ્યવસ્થા કરવામાં આવે, સુપ્રીમ કોર્ટનો મોટો આદેશ
શાળાઓમાં છોકરીઓને મફત સેનિટરી પેડ ઉપલબ્ધ કરાવવા અને તેમના માટે અલગ શૌચાલયની વ્યવસ્થા કરવાની માંગ કરતી અરજી સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરવામાં આવી હતી. લાંબી સુનાવણી બાદ સુપ્રીમ કોર્ટે આ અંગે પોતાનો નિર્ણય સુરક્ષિત રાખ્યો હતો. આજે કોર્ટે ચુકાદો આપતા તમામ સરકારોને અલગ શૌચાલય અને સેનિટરી પેડની વ્યવસ્થા કરવાનો આદેશ આપ્યો છે.
શુક્રવારે સુપ્રીમ કોર્ટે શાળાઓમાં છોકરીઓ માટે અલગ શૌચાલય અને સેનિટરી પેડ અંગે મોટો આદેશ આપ્યો હતો. કોર્ટે આદેશ આપ્યો કે તમામ સરકારી અને ખાનગી શાળાઓમાં વિદ્યાર્થિનીઓ માટે અલગ શૌચાલય અને સેનિટરી પેડ્સની સુવિધા ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે. તમામ સરકારોને ત્રણ મહિનાની અંદર આ આદેશનું પાલન કરવા માટે કહેવામાં આવ્યું છે. શાળાઓમાં પિરિયડ્સ (માસિક ધર્મ) દરમિયાન છોકરીઓને થતી સમસ્યાઓને ધ્યાનમાં રાખીને સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરવામાં આવી હતી, જેના પર કોર્ટનો આ મોટો નિર્ણય આવ્યો છે.
જીવનના અધિકારમાં માસિક ધર્મ સ્વાસ્થ્યનો સમાવેશ
સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે, બંધારણની કલમ 21 હેઠળ જે ‘જીવનનો અધિકાર’ છે, તેમાં માસિક ધર્મ સાથે જોડાયેલા સ્વાસ્થ્યનો અધિકાર પણ સામેલ છે. આ મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી સાથે કોર્ટે તેના આદેશમાં અન્ય ઘણી મહત્વની વાતો કહી:
- સામાજિક સંદેશ: આ આદેશ માત્ર વ્યવસ્થા તંત્ર માટે નથી, પરંતુ તે વર્ગખંડો માટે પણ છે જ્યાં છોકરીઓ મદદ માંગતા અચકાય છે. તે એવા શિક્ષકો માટે પણ છે જે મદદ કરવા માંગે છે પરંતુ સંસાધનોના અભાવે કરી શકતા નથી.
- માતા-પિતા અને સમાજ: આ આદેશ એવા માતા-પિતા માટે પણ છે જેમને કદાચ પોતાની ચુપકીદીની અસરનો અહેસાસ નથી, અને સમગ્ર સમાજ માટે પણ છે, જેથી સાબિત થઈ શકે કે પ્રગતિનું માપ આપણે સૌથી નબળા લોકોની રક્ષા કેવી રીતે કરીએ છીએ તેના પરથી નક્કી થાય છે.
- ભાવુક ટિપ્પણી: કોર્ટે કહ્યું, “અમે દરેક એ બાળકીને આ સંદેશ આપવા માંગીએ છીએ જે કદાચ એટલા માટે શાળાએ નથી જઈ શકતી કારણ કે તેના શરીરને બોજ માનવામાં આવે છે. પરંતુ તેમાં તેની કોઈ ભૂલ નથી.”
કોર્ટે તેના આદેશમાં શું-શું કહ્યું?
સુપ્રીમ કોર્ટે રાજ્ય અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો માટે નીચે મુજબની માર્ગદર્શિકા જાહેર કરી છે:
- અલગ શૌચાલય અને ગોપનીયતા: તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સુનિશ્ચિત કરે કે દરેક સરકારી કે ખાનગી શાળામાં લિંગ-ભેદ આધારિત (છોકરા-છોકરીઓ માટે અલગ) શૌચાલય અને પાણીની સુવિધા ઉપલબ્ધ હોય. તમામ નવી શાળાઓમાં ગોપનીયતા (Privacy) સુનિશ્ચિત કરવામાં આવે અને દિવ્યાંગોના અધિકારોનું પણ ધ્યાન રાખવામાં આવે.
- સેનિટરી નેપકિન્સની ઉપલબ્ધતા: તમામ શાળાઓમાં શૌચાલય પરિસરમાં Biodegradable (જૈવ-વિઘટનક્ષમ) સેનિટરી નેપકિન્સ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે.
- સ્વચ્છતા વ્યવસ્થાપન કેન્દ્ર: માસિક ધર્મ સંબંધી કટોકટીની સ્થિતિને પહોંચી વળવા માટે વધારાના યુનિફોર્મ અને અન્ય આવશ્યક સામગ્રીથી સજ્જ ‘માસિક ધર્મ સ્વચ્છતા વ્યવસ્થાપન કેન્દ્ર’ (Menstrual Hygiene Management Centre) સ્થાપિત કરવામાં આવે.
સુપ્રીમ કોર્ટનો આ આદેશ ભારતના શિક્ષણ ક્ષેત્રે સ્ત્રી સ્વાસ્થ્ય અને ગરિમા જાળવવા માટે એક ક્રાંતિકારી પગલું સાબિત થશે. તેનાથી શાળાઓમાં છોકરીઓનો ડ્રોપ-આઉટ રેશિયો ઘટાડવામાં પણ મદદ મળશે.
