હોર્મુઝની નાકાબંધીથી ક્રૂડ ઓઈલની કિંમતોમાં વિક્રમી ઉછાળો; ભારતીય બજારમાં ફુગાવાનો ભય
આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાંથી જે અહેવાલો મળી રહ્યા છે તે અત્યંત ચિંતાજનક છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે યુદ્ધની સ્થિતિ વધુ વણસતા, ઈરાને વૈશ્વિક તેલ પુરવઠાના સૌથી મહત્વના માર્ગ ‘હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ’ (Strait of Hormuz) પર નાકાબંધી કરી દીધી છે. આના જવાબમાં અમેરિકાએ ઈરાનના તમામ બંદરોને સીલ કરવાની તૈયારી બતાવી છે. આ ખેંચતાણની સીધી અસર કાચા તેલ (Crude Oil) ના ભાવો પર પડી છે, જે અચાનક ઉછળીને પ્રતિ બેરલ $115 ને પાર કરી ગયા છે. આ વધારો છેલ્લા બે વર્ષનો સૌથી મોટો ઉછાળો માનવામાં આવે છે.
૧. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ: વિશ્વની ‘ગળાની નસ’ પર દબાણ
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ એ મધ્ય પૂર્વના તેલ નિકાસ કરતા દેશો અને બાકીના વિશ્વ વચ્ચેનો એકમાત્ર દરિયાઈ માર્ગ છે. વિશ્વના કુલ તેલ પુરવઠાનો આશરે ૨૦% થી ૩૦% ભાગ આ સાંકડી સામુદ્રધુનીમાંથી પસાર થાય છે.
-
ઈરાનની ચેતવણી: ઈરાને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો અમેરિકા તેની અર્થવ્યવસ્થા પર દબાણ વધારશે, તો તે આ માર્ગ દ્વારા થતા તમામ ટ્રાફિકને અટકાવી દેશે.
-
સપ્લાય ચેઈનમાં વિક્ષેપ: હોર્મુઝમાં જહાજોની અવરજવર બંધ થતા તેલની ટેન્કરો અટવાઈ ગઈ છે, જેના કારણે બજારમાં તેલની તીવ્ર અછત સર્જાઈ છે.
૨. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની રણનીતિ અને વૈશ્વિક દબાણ
વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલના અહેવાલ મુજબ, યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે તેમના સાથી દેશોને ઈરાન પર ‘મહત્તમ દબાણ’ (Maximum Pressure) લાવવાની સૂચના આપી છે. ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર ઈરાનને આર્થિક રીતે પાયમાલ કરવા માટે તેના તેલ નિકાસના તમામ માર્ગો બંધ કરવા માંગે છે. જોકે, આ રણનીતિ બેધારી તલવાર સાબિત થઈ રહી છે. ઈરાન પર લાદવામાં આવેલી નાકાબંધીના પ્રત્યાઘાત રૂપે તેલના ભાવ વધવાથી ખુદ અમેરિકા અને તેના મિત્ર દેશોમાં પણ મોંઘવારી વધવાનું જોખમ ઉભું થયું છે.
૩. ભારત પર થનારી અસરો: મોંઘવારીનું નવું ચક્ર
ભારત માટે આ પરિસ્થિતિ કોઈ દુઃસ્વપ્નથી ઓછી નથી. ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું ૮૦% થી વધુ તેલ આયાત કરે છે. ક્રૂડ ઓઈલ $115 થવાનો અર્થ છે:
-
પેટ્રોલ અને ડીઝલમાં વધારો: તેલ કંપનીઓ પર કાચા માલનો બોજ વધતા, ભારતમાં આગામી દિવસોમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં લિટર દીઠ ૫ થી ૧૦ રૂપિયાનો વધારો થઈ શકે છે.
-
પરિવહન ખર્ચ અને મોંઘવારી: ડીઝલ મોંઘું થવાથી ટ્રક અને ટ્રાન્સપોર્ટ ભાડા વધશે, જેના કારણે શાકભાજી, અનાજ અને દૂધ જેવી આવશ્યક ચીજવસ્તુઓના ભાવમાં મોટો ઉછાળો આવશે.
-
રુરૂપિયાનું અવમૂલ્યન: તેલની આયાત માટે વધુ ડોલર ચૂકવવા પડતા ભારતીય રૂપિયો નબળો પડી શકે છે, જે આયાતને વધુ મોંઘી બનાવશે.
૪. સ્થાનિક સ્તરે અછત અને ગભરાટ
ભારતના ઘણા ભાગોમાં પહેલેથી જ એલપીજી (LPG) ગેસની અછતના અહેવાલો મળી રહ્યા છે. પુરવઠો ખોરવાતા સ્થાનિક ગેસ એજન્સીઓ પાસે સ્ટોક ઘટી રહ્યો છે, જેને કારણે સામાન્ય જનતામાં ગભરાટ ફેલાયો છે. લોકો ગેસ સિલિન્ડર અને ઇંધણનો સંગ્રહ કરવા લાગ્યા છે, જે સ્થિતિને વધુ ગંભીર બનાવી રહી છે. ઉદ્યોગોમાં પણ ઉર્જા ખર્ચ વધવાને કારણે ઉત્પાદન ક્ષમતા પર અસર પડી રહી છે.
૫. નિષ્ણાતોનો મત અને આગામી વ્યૂહરચના
આર્થિક નિષ્ણાતો માને છે કે જો આ યુદ્ધ લાંબુ ખેંચાશે અને ક્રૂડ ઓઈલ $125 ની સપાટી વટાવશે, તો ભારતનો ફુગાવાનો દર (Inflation Rate) બે આંકડામાં પહોંચી શકે છે. ભારત સરકારે અત્યારે રશિયા જેવા વૈકલ્પિક સ્ત્રોતો પાસેથી સસ્તું તેલ મેળવવાના પ્રયાસો તેજ કરવા પડશે. સાથે જ, વ્યૂહાત્મક તેલ અનામત (Strategic Petroleum Reserves) નો ઉપયોગ કરીને સ્થાનિક બજારમાં ભાવને સ્થિર રાખવા માટે દરમિયાનગીરી કરવી પડશે.
૨૯ એપ્રિલ ૨૦૨૬નો આ દિવસ ઈતિહાસમાં એક મહત્વના વળાંક તરીકે નોંધાશે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેની આ જીદ દુનિયાને એક આર્થિક મંદી તરફ ધકેલી રહી છે. ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશે અત્યારે અત્યંત સાવધાનીપૂર્વક પગલાં લેવાની જરૂર છે, જેથી સામાન્ય નાગરિકને મોંઘવારીના આ ભીષણ મારથી બચાવી શકાય.
