મતદાર યાદીમાંથી નામો દૂર કરવાના મુદ્દે INDIA ગઠબંધન સુપ્રીમ કોર્ટ પહોંચ્યું, SIR પ્રક્રિયા રોકવા સહિત 10 માગણીઓ
દેશમાં મતદાર યાદીની સુધારણા પ્રક્રિયા એટલે કે સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR)ને લઈને રાજકીય વિવાદ વધુ ઘેરો બન્યો છે. કોંગ્રેસના નેતા અને લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધી સહિત INDIA ગઠબંધનના 11 નેતાઓએ ચૂંટણી પંચની કામગીરી સામે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરી છે. અરજીમાં મતદાર યાદીમાંથી નામો દૂર કરવાની પ્રક્રિયાની નિષ્પક્ષ તપાસ, ચૂંટણી પંચના આંતરિક દસ્તાવેજો જાહેર કરવા અને SIR પ્રક્રિયા પર વચગાળાનો પ્રતિબંધ મૂકવા સહિતની 10 મુખ્ય માગણીઓ કરવામાં આવી છે.
વિપક્ષનું કહેવું છે કે મતદાર યાદીમાં સુધારણા કરવાની પ્રક્રિયા પારદર્શક અને કાયદેસર હોવી જોઈએ. કોઈ લાયક નાગરિકનું નામ ભૂલથી યાદીમાંથી દૂર થઈ જાય તો તે તેના મતદાનના અધિકારને અસર કરી શકે છે. બીજી તરફ, ચૂંટણી પંચની ભૂમિકા મતદાર યાદીને ચોક્કસ અને વિશ્વસનીય બનાવવાની છે. આથી સમગ્ર વિવાદમાં કાયદાકીય પ્રક્રિયા અને મતદારોના અધિકારો બંને મહત્ત્વના બન્યા છે.
રાહુલ ગાંધી સહિત 11 નેતાઓએ અરજી કરી
આ અરજીમાં રાહુલ ગાંધી ઉપરાંત કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગે, સમાજવાદી પાર્ટીના અખિલેશ યાદવ, રાષ્ટ્રીય જનતા દળના તેજસ્વી યાદવ અને અન્ય વિપક્ષી નેતાઓનો સમાવેશ થાય છે. અરજીમાં ભારતીય ચૂંટણી પંચ, મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર તથા અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોને પ્રતિવાદી બનાવવામાં આવ્યા છે.
અરજદારોનું કહેવું છે કે SIR સંબંધિત કેટલાક નિર્ણયો લેવાની પ્રક્રિયા અને ચૂંટણી પંચની આંતરિક કામગીરી અંગે સ્પષ્ટતા જરૂરી છે. તેમણે સુપ્રીમ કોર્ટને વિનંતી કરી છે કે સંબંધિત દસ્તાવેજો અને નોંધો મંગાવીને સમગ્ર મામલાની કાયદાકીય તપાસ કરવામાં આવે.
આ મામલે કોર્ટનો અંતિમ નિર્ણય આવે તે પહેલાં અરજીમાં કરાયેલા આક્ષેપોને સાબિત થયેલા તથ્યો તરીકે જોવાને બદલે અરજદારોના દાવા તરીકે સમજવા જરૂરી છે.
SIR પ્રક્રિયા રોકવાની મુખ્ય માગણી
વિપક્ષની સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ માગણી એ છે કે સુપ્રીમ કોર્ટમાં મામલાની સુનાવણી અને નિર્ણય ન આવે ત્યાં સુધી દેશભરમાં ચાલી રહેલી SIR પ્રક્રિયા પર વચગાળાનો પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવે.
અરજદારોના મતે, મતદાર યાદીમાં નામ ઉમેરવા અથવા દૂર કરવા અંગેના નિર્ણયો યોગ્ય પ્રક્રિયા અનુસાર લેવામાં આવે તે સુનિશ્ચિત કરવું જરૂરી છે. તેમનું કહેવું છે કે જો પ્રક્રિયામાં કોઈ અનિયમિતતા હોય, તો તેની અસર મોટી સંખ્યામાં મતદારો પર પડી શકે છે.
જોકે, સમગ્ર SIR પ્રક્રિયા રોકવાની માગણી પર કોર્ટ શું નિર્ણય લે છે તે મહત્વનું રહેશે. આ માગણી સ્વીકારવામાં આવી છે કે નહીં તે અંગે અંતિમ ન્યાયિક નિર્ણયની રાહ જોવી જરૂરી છે.
સ્વતંત્ર સમિતિ દ્વારા તપાસની માગ
અરજીમાં નિવૃત્ત સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશની અધ્યક્ષતામાં સ્વતંત્ર સમિતિ રચવાની પણ માગ કરવામાં આવી છે. આ સમિતિમાં ટેક્નિકલ નિષ્ણાતો અને અન્ય યોગ્ય વ્યક્તિઓનો સમાવેશ કરવાની દરખાસ્ત છે.
આ સમિતિએ મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરાયેલા નામો, યાદીમાં કરવામાં આવેલા ફેરફારો અને સંબંધિત ડિજિટલ સિસ્ટમની કામગીરીની તપાસ કરવી જોઈએ તેવી વિપક્ષની માગ છે. ખાસ કરીને ECINET અને ERONET જેવી વ્યવસ્થાઓમાં મતદાર યાદી સંબંધિત માહિતી કેવી રીતે સંચાલિત થાય છે તેની સમીક્ષા કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
આ ઉપરાંત, ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં ઉપયોગમાં લેવાતી ઇલેક્ટ્રોનિક વોટિંગ મશીનો (EVM) સંબંધિત ટેક્નિકલ વ્યવસ્થા અને આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓના અભ્યાસની પણ માગ કરવામાં આવી છે.
મતદારોનાં નામ અને કારણો જાહેર કરવાની માગ
વિપક્ષે મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવેલા નામોની બૂથવાર માહિતી જાહેર કરવાની માગ કરી છે. દરેક નામ શા માટે દૂર કરવામાં આવ્યું તેની સ્પષ્ટ માહિતી પણ ઉપલબ્ધ કરાવવી જોઈએ, જેથી મતદારો અને રાજકીય પક્ષો પ્રક્રિયાની તપાસ કરી શકે.
અરજીમાં નામ દૂર કરાયેલા મતદારોની ઉંમર અને લિંગ પ્રમાણે વિગતો જાહેર કરવા તેમજ લાયક મતદારોનાં નામ ફરી યાદીમાં સામેલ કરવા માટે સરળ વ્યવસ્થા ઊભી કરવાની માગ કરવામાં આવી છે.
આ મુદ્દો ખાસ મહત્ત્વનો છે, કારણ કે મતદાર યાદીમાં ભૂલ હોય તો તેને સુધારવાની તક નાગરિકોને સમયસર મળવી જોઈએ. જોકે, મતદારોની વ્યક્તિગત માહિતી જાહેર કરતી વખતે લાગુ પડતા કાયદા અને ગોપનીયતાના નિયમોનું પણ પાલન કરવું જરૂરી છે.
નોટિસ અને સુનાવણી વિના નામ દૂર ન થાય
અરજીમાં એવી પણ માગ કરવામાં આવી છે કે કોઈ મતદારનું નામ યાદીમાંથી દૂર કરતાં પહેલાં તેને કાયદા મુજબ નોટિસ આપવામાં આવે અને પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવાની યોગ્ય તક મળે.
ખાસ કરીને ચૂંટણી નજીક હોય તેવા રાજ્યોમાં લાયક નાગરિકોને મતદાર યાદીમાં નામ ઉમેરાવવા માટે કાયદા દ્વારા નિર્ધારિત સમયમર્યાદા સુધી તક મળવી જોઈએ તેવી રજૂઆત કરવામાં આવી છે.
આ ઉપરાંત, ચૂંટણી પંચના આંતરિક દસ્તાવેજો, બેઠકોની નોંધો, અધિકારીઓના વાંધા અને SIR શરૂ કરવાના નિર્ણય સાથે જોડાયેલી ફાઇલો કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવાની માગ પણ કરવામાં આવી છે. ઑનલાઇન ફોર્મ-6માં કરાયેલા ફેરફારો સંબંધિત નિયમો અનુસાર છે કે નહીં તેની તપાસ કરવાની વિનંતી પણ અરજીમાં સામેલ છે.
હવે સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણય પર નજર
આ સમગ્ર મામલો માત્ર રાજકીય પક્ષો વચ્ચેનો વિવાદ નથી, પરંતુ મતદાર યાદીની વિશ્વસનીયતા અને લોકશાહી પ્રક્રિયામાં નાગરિકોના વિશ્વાસ સાથે પણ જોડાયેલો છે. એક તરફ ચૂંટણી પંચ માટે ચોક્કસ મતદાર યાદી જાળવવી જરૂરી છે, તો બીજી તરફ કોઈ લાયક નાગરિક મતદાનના અધિકારથી વંચિત ન રહે તેની ખાતરી કરવી પણ એટલી જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
હવે સુપ્રીમ કોર્ટ અરજીમાં કરવામાં આવેલી માગણીઓ અને રજૂ કરાયેલા આધારની તપાસ કેવી રીતે કરે છે તેના પર સૌની નજર રહેશે. કોર્ટના નિર્ણયથી મતદાર યાદીની સુધારણા પ્રક્રિયા, ચૂંટણી પંચની કામગીરી અને મતદારોના અધિકારો અંગે મહત્ત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા થઈ શકે છે.
એકંદરે, INDIA ગઠબંધનની આ અરજી ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા અને જવાબદારી અંગે ચાલી રહેલી ચર્ચાને વધુ વેગ આપે છે. જોકે, અંતિમ સ્થિતિ કોર્ટની સુનાવણી અને સંબંધિત સત્તાવાળાઓના જવાબો બાદ જ સ્પષ્ટ થશે.
