ભારત-અમેરિકા વેપાર કરાર અંતિમ તબક્કામાં: ટ્રમ્પના નિવેદનથી આશા વધી, કરારનું સ્વરૂપ અલગ હોઈ શકે
ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી વેપાર કરારની વાટાઘાટો હવે નિર્ણાયક તબક્કામાં પહોંચી હોવાનું જણાઈ રહ્યું છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સંકેત આપ્યો છે કે બંને દેશો વેપાર સમજૂતીને અંતિમ સ્વરૂપ આપવાની નજીક છે. આ નિવેદન એવા સમયે આવ્યું છે, જ્યારે અમેરિકાના વિદેશમંત્રી માર્કો રુબિયો ભારતની ત્રણ દિવસની સત્તાવાર મુલાકાતે છે. બંને દેશોના નેતાઓ તરફથી તાજેતરમાં મળેલા સકારાત્મક સંકેતોને કારણે વેપાર કરાર અંગેની આશાઓ વધુ મજબૂત બની છે.
ટ્રમ્પે વ્હાઇટ હાઉસમાં પત્રકારો સાથે વાતચીત દરમિયાન જણાવ્યું હતું કે ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે કરાર થવાની શક્યતા નજીક છે. જોકે, તેમણે એ પણ સૂચવ્યું હતું કે આ સમજૂતી અગાઉના વેપાર કરારો કરતાં અલગ પ્રકારની હોઈ શકે છે. કરારના સ્વરૂપમાં કયા ફેરફારો હશે અથવા કયા ક્ષેત્રોને તેમાં પ્રાથમિકતા આપવામાં આવશે, તે અંગે તેમણે સ્પષ્ટતા કરી નહોતી.
માર્કો રુબિયોએ પણ વ્યક્ત કર્યો વિશ્વાસ
અમેરિકાના વિદેશમંત્રી માર્કો રુબિયોએ પણ ભારત-અમેરિકા વેપાર કરાર અંગે આશાવાદી વલણ દર્શાવ્યું છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, બંને દેશો સમજૂતીને અંતિમ સ્વરૂપ આપવાથી બહુ દૂર નથી અને હજુ કેટલાક મર્યાદિત મુદ્દાઓ પર સહમતી સાધવાની બાકી છે. તેમણે આશા વ્યક્ત કરી હતી કે આ મુદ્દાઓનો ઉકેલ ટૂંક સમયમાં આવી શકે છે અને બંને દેશો તરફથી સારા સમાચાર જાહેર થઈ શકે છે.
મુંબઈમાં ભારતના વિદેશમંત્રી એસ. જયશંકર સાથેની મુલાકાત દરમિયાન વેપાર, ઊર્જા, ટેકનોલોજી અને સંરક્ષણ ક્ષેત્રે સહકાર વધારવા અંગે ચર્ચા થઈ હતી. અમેરિકાએ ભારતને ઊર્જા ક્ષેત્રે વેપાર વધારવા અને અમેરિકન ટેકનોલોજી તથા સંરક્ષણ પ્રણાલીઓની ખરીદી વધારવા માટે પણ પ્રોત્સાહિત કર્યું હતું.
અમેરિકાના ભારતમાં રાજદૂત સર્જિયો ગોરે પણ તાજેતરમાં સંકેત આપ્યો હતો કે વાટાઘાટોના મોટા મુદ્દાઓ પર નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ છે. આ નિવેદનો દર્શાવે છે કે બંને દેશો વચ્ચે સમજૂતી માટે રાજદ્વારી સ્તરે પ્રયાસો ઝડપથી આગળ વધી રહ્યા છે.
વેપાર અને ઉદ્યોગોને શું ફાયદો થઈ શકે?
ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેનો વેપાર કરાર માત્ર બે સરકારો વચ્ચેની સમજૂતી પૂરતો મર્યાદિત નહીં રહે. તેની અસર બંને દેશોના ઉદ્યોગો, નિકાસકારો, રોકાણકારો અને રોજગારની તકો પર પણ પડી શકે છે. જો કરાર હેઠળ આયાત-નિકાસની શરતો વધુ અનુકૂળ બને, તો ભારતીય ઉત્પાદકોને અમેરિકાના વિશાળ બજારમાં પોતાની હાજરી વધારવાની તક મળી શકે છે.
ખાસ કરીને ઉત્પાદન, ટેકનોલોજી, ઔદ્યોગિક સાધનો અને અન્ય વેપારી ક્ષેત્રોમાં સહકાર વધવાની સંભાવના છે. જોકે, વાસ્તવિક લાભ કેટલો મળશે તે કરારમાં નક્કી થનારા ટેરિફ, બજારમાં પ્રવેશની શરતો અને અન્ય વેપારી નિયમો પર આધારિત રહેશે.
ભારત માટે એક મહત્વનો મુદ્દો એ પણ છે કે તેને અન્ય સ્પર્ધાત્મક દેશોની સરખામણીમાં અનુકૂળ વેપારી શરતો મળે. કેન્દ્રીય વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગમંત્રી પીયૂષ ગોયલે અગાઉ જણાવ્યું હતું કે દ્વિપક્ષીય વેપાર કરારના પ્રથમ તબક્કાને અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું છે અને હાલમાં કાનૂની દસ્તાવેજીકરણની પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે.
રશિયન તેલ અને ટેરિફનો મુદ્દો પણ મહત્ત્વનો
ભારત-અમેરિકા વેપાર સંબંધોમાં ઊર્જા વેપાર અને રશિયા પાસેથી ભારત દ્વારા કરવામાં આવતી તેલની ખરીદી પણ ચર્ચાનો મહત્વનો વિષય રહી છે. અમેરિકાની રશિયા સંબંધિત પ્રતિબંધ નીતિ અને સંભવિત વધારાના ટેરિફને કારણે બંને દેશો વચ્ચે વેપાર અંગે અનિશ્ચિતતા ઊભી થઈ હતી.
તાજેતરમાં ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રે રશિયન ઊર્જા સંબંધિત કેટલાક પ્રતિબંધાત્મક પગલાં મુલતવી રાખ્યા છે. આ નિર્ણયથી ભારત માટે તાત્કાલિક દબાણમાં થોડી રાહત મળી શકે છે, પરંતુ પ્રતિબંધોનો મુદ્દો સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થયો છે એવું માનવું યોગ્ય નહીં બને. ભવિષ્યમાં અમેરિકાની નીતિમાં થતા ફેરફારો વેપાર સંબંધોને અસર કરી શકે છે.
ભારત માટે ઊર્જાની સુરક્ષા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. દેશની વધતી જતી જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે તેલ અને ગેસની ખરીદી વિવિધ દેશોમાંથી કરવી જરૂરી છે. તેથી કોઈપણ વેપાર કરારમાં ભારતના આર્થિક હિતો અને ઊર્જાની જરૂરિયાતો વચ્ચે સંતુલન જાળવવું મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
હાલની પરિસ્થિતિને જોતા ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે વેપાર કરાર થવાની શક્યતા પહેલાં કરતાં વધુ મજબૂત દેખાઈ રહી છે. બંને દેશોના વરિષ્ઠ અધિકારીઓનાં નિવેદનો સૂચવે છે કે વાટાઘાટોમાં પ્રગતિ થઈ છે, પરંતુ સત્તાવાર જાહેરાત થાય ત્યાં સુધી કરારને પૂર્ણ થયેલો માનવો વહેલો ગણાશે.
આગામી દિવસોમાં બાકી રહેલા મુદ્દાઓ પર સહમતી, કાનૂની પ્રક્રિયા અને કરારની અંતિમ શરતો મહત્ત્વની રહેશે. જો બંને દેશો પરસ્પર હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને સમજૂતી સુધી પહોંચે, તો તે દ્વિપક્ષીય વેપારને નવી દિશા આપી શકે છે. સાથે જ, આ કરાર ભારતના વૈશ્વિક વેપારી સંબંધો અને અમેરિકાની સાથેની વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી માટે પણ મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે.
હવે મુખ્ય સવાલ એ છે કે આ સમજૂતી ક્યારે સત્તાવાર રીતે જાહેર થશે અને તેનું અંતિમ સ્વરૂપ કેવું હશે. આગામી જાહેરાતો જ નક્કી કરશે કે હાલના આશાવાદને વાસ્તવિક વેપારી લાભમાં કેટલો ફેરવી શકાય છે.
