રણથી હિમાલય સુધી ભારત-અમેરિકાની સૈન્ય કવાયત, અપાચેથી પિનાકા સુધી દેખાઈ આધુનિક યુદ્ધની તૈયારી
ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના સંરક્ષણ સહયોગને વધુ મજબૂત બનાવતી સંયુક્ત સૈન્ય કવાયત ‘યુદ્ધ અભ્યાસ 2026’ આ વખતે અલગ જ વ્યાપ સાથે યોજાઈ રહી છે. રાજસ્થાનના રણપ્રદેશથી લઈને ઉત્તરાખંડના ઊંચા પહાડી વિસ્તારો સુધી બંને દેશોના સૈનિકો સાથે મળીને અલગ-અલગ પ્રકારની યુદ્ધ પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરવાની તાલીમ લઈ રહ્યા છે.
આ કવાયતમાં માત્ર સૈનિકોની પરંપરાગત કવાયત જ નહીં, પરંતુ આધુનિક હથિયારો, ડ્રોન, કાઉન્ટર-ડ્રોન ટેક્નોલોજી, એટેક હેલિકોપ્ટર, રોકેટ સિસ્ટમ અને રોબોટિક ટેક્નોલોજીનો પણ ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. બદલાતા યુદ્ધના સ્વરૂપને ધ્યાનમાં રાખીને બંને દેશોની સેનાઓ એકબીજા સાથે સંકલન કરીને ઓપરેશન હાથ ધરવાની પ્રેક્ટિસ કરી રહી છે.
રાજસ્થાનના રણમાં અપાચે અને પિનાકાની તાકાત
‘યુદ્ધ અભ્યાસ 2026’નો એક મહત્વપૂર્ણ તબક્કો રાજસ્થાનની મહાજન ફીલ્ડ ફાયરિંગ રેન્જમાં ચાલી રહ્યો છે. રણપ્રદેશમાં યોજાતી આ કવાયતમાં ભારતીય સેના અને અમેરિકન સૈનિકો ખુલ્લા અને પડકારજનક ભૂપ્રદેશમાં સંયુક્ત ઓપરેશન કરવાની તાલીમ મેળવી રહ્યા છે.
આ દરમિયાન ભારતીય સેનાનું AH-64E અપાચે એટેક હેલિકોપ્ટર પણ કવાયતનો મહત્વનો ભાગ બન્યું છે. જમીન પર તૈનાત સૈનિકો સાથે સંકલન કરીને હેલિકોપ્ટર દ્વારા ચોક્કસ લક્ષ્યોને નિશાન બનાવવાની અને જમીન પરની ટુકડીઓને હવાઈ સહાય પૂરી પાડવાની ડ્રિલ કરવામાં આવી રહી છે.
આ પ્રકારની તાલીમનો મુખ્ય હેતુ એ છે કે જમીન અને હવાઈ દળ વચ્ચે યોગ્ય સમયે અને ઝડપથી સંકલન કેવી રીતે સ્થાપિત કરી શકાય. આધુનિક યુદ્ધમાં કોઈ પણ ઓપરેશનની સફળતા માટે અલગ-અલગ સૈન્ય ક્ષમતાઓ વચ્ચેનું સંકલન અત્યંત મહત્વનું બની ગયું છે.
પિનાકા, ધનુષ અને અમેરિકન હથિયારોનો સંગમ
કવાયત દરમિયાન બંને દેશોની સૈન્ય ક્ષમતાઓનું સંયોજન પણ જોવા મળી રહ્યું છે. ભારતીય સેનાની પિનાકા મલ્ટિપલ રોકેટ લોન્ચર સિસ્ટમ અને ધનુષ તોપ સાથે અમેરિકન સેનાના M777 હોવિત્ઝર અને HIMARS જેવી સિસ્ટમનો ઉપયોગ તાલીમ દરમિયાન કરવામાં આવી રહ્યો છે.
આ પ્રકારની સંયુક્ત કવાયત દ્વારા બંને દેશોના સૈનિકોને અલગ-અલગ પ્રકારની આર્ટિલરી અને ફાયર સપોર્ટ સિસ્ટમ સાથે કામ કરવાની સમજ મળે છે. યુદ્ધની પરિસ્થિતિમાં એકબીજાની ક્ષમતાઓને સમજવી અને જરૂરી સમયે તેનો યોગ્ય રીતે ઉપયોગ કરવો આ તાલીમનો મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો છે.
રણપ્રદેશમાં લાંબા અંતર સુધી ઓપરેશન ચલાવવું, ઝડપી તૈનાતી કરવી અને વિવિધ હથિયાર પ્રણાલીઓ વચ્ચે સંકલન જાળવી રાખવું જેવા પડકારો પર પણ ધ્યાન આપવામાં આવી રહ્યું છે.
ડ્રોનના ખતરા સામે પણ ખાસ તૈયારી
આજના યુદ્ધમાં ડ્રોનનો ઉપયોગ ઝડપથી વધી રહ્યો છે. નાના ડ્રોનનો ઉપયોગ દેખરેખથી લઈને હુમલા સુધી વિવિધ હેતુઓ માટે થઈ શકે છે. તેથી કવાયત દરમિયાન ડ્રોનના જોખમ સામે કેવી રીતે કાર્યવાહી કરવી તેના પર પણ ખાસ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
ભારત અને અમેરિકાના સૈનિકો કાઉન્ટર-ડ્રોન સિસ્ટમની મદદથી હવાઈ ખતરાને ઓળખવા અને તેનો સામનો કરવાની પ્રક્રિયાની પ્રેક્ટિસ કરી રહ્યા છે. સાથે જ L70 એર ડિફેન્સ ગન જેવી પ્રણાલીઓનો પણ તાલીમમાં ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે.
આ તાલીમનો હેતુ માત્ર કોઈ એક પ્રકારના ડ્રોનને રોકવાનો નથી, પરંતુ યુદ્ધ ક્ષેત્રમાં ઊભા થઈ શકતા વિવિધ હવાઈ ખતરાઓ સામે સૈનિકોની પ્રતિક્રિયા વધુ ઝડપી અને સંકલિત બનાવવાનો છે.
હવે નજર ઉત્તરાખંડના પહાડો પર
રાજસ્થાનના ગરમ અને ખુલ્લા રણપ્રદેશ પછી આ સંયુક્ત કવાયતનો બીજો મહત્વપૂર્ણ તબક્કો ઉત્તરાખંડના ઔલી વિસ્તારમાં ચાલી રહ્યો છે. અહીંનો ભૂપ્રદેશ રાજસ્થાનથી સંપૂર્ણપણે અલગ છે. ઊંચા પહાડો, ઠંડું વાતાવરણ અને મુશ્કેલ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ સૈનિકો માટે અલગ પ્રકારના પડકારો ઊભા કરે છે.
ઔલીમાં બંને દેશોના સૈનિકો પહાડી વિસ્તારમાં ઓપરેશન હાથ ધરવાની તાલીમ લઈ રહ્યા છે. તેમાં આતંકવાદ વિરોધી કાર્યવાહી, ઇમારતોની તપાસ, ચોક્કસ સ્થળે પ્રવેશ અને સંવેદનશીલ ઓપરેશન જેવી ડ્રિલનો સમાવેશ થાય છે.
પહાડી વિસ્તારમાં કોઈ પણ ઓપરેશન દરમિયાન ભૂપ્રદેશની જાણકારી, ટીમ વચ્ચે સંચાર અને ઝડપથી નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા ખૂબ મહત્વની હોય છે. તેથી અહીં સૈનિકોને વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ જેવી તાલીમ આપવામાં આવી રહી છે.
રોબોટિક ડોગથી ડ્રોન સુધી આધુનિક ટેક્નોલોજી
‘યુદ્ધ અભ્યાસ 2026’ની ખાસિયત માત્ર પરંપરાગત હથિયારો સુધી મર્યાદિત નથી. કવાયત દરમિયાન આધુનિક ટેક્નોલોજીનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે.
સૈનિકો ડ્રોનની મદદથી આસપાસના વિસ્તાર પર નજર રાખવાની તાલીમ લઈ રહ્યા છે. બીજી તરફ રોબોટિક ડોગ જેવી ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ મુશ્કેલ અથવા જોખમી વિસ્તારોની તપાસ માટે કરવામાં આવી રહ્યો છે.
આ ઉપરાંત સ્નાઇપર ટીમ અને પ્રશિક્ષિત મિલિટરી ડોગ એટલે કે K9 યુનિટ પણ વિવિધ ડ્રિલમાં ભાગ લઈ રહી છે. કોઈ ઇમારત, વિસ્તાર અથવા સંવેદનશીલ સ્થળની તપાસ દરમિયાન આ પ્રકારની ટેક્નોલોજી અને પ્રશિક્ષિત ટીમો સૈનિકોને વધારાની મદદ પૂરી પાડી શકે છે.
આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે આધુનિક સૈન્ય તાલીમ હવે માત્ર બંદૂક અને તોપ સુધી સીમિત રહી નથી. માહિતી એકત્ર કરવી, સર્વેલન્સ કરવું, ડ્રોનથી નજર રાખવી અને રોબોટિક સાધનોનો ઉપયોગ કરવો પણ યુદ્ધની તૈયારીનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની રહ્યો છે.
‘યુદ્ધ અભ્યાસ 2026’નું 22મું સંસ્કરણ
આ ભારત-અમેરિકા સંયુક્ત સૈન્ય કવાયતનું 22મું સંસ્કરણ છે. આ વખતે બંને દેશોના આશરે 1,200 સૈનિકો ભાગ લઈ રહ્યા છે. તેમાં ભારત અને અમેરિકા તરફથી આશરે 600-600 સૈનિકો સામેલ હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે.
આ કવાયત 15 સપ્ટેમ્બરથી 28 સપ્ટેમ્બર 2026 દરમિયાન યોજાઈ રહી છે. કવાયતને હાઈ-ઇન્ટેન્સિટી મિલિટરી એક્સરસાઇઝ તરીકે જોવામાં આવી રહી છે, જેમાં બંને દેશોના સૈનિકો અલગ-અલગ પ્રકારની ઓપરેશનલ પરિસ્થિતિઓમાં સાથે કામ કરવાની તાલીમ મેળવી રહ્યા છે.
ઇન્ટિગ્રેટેડ બેટલ ગ્રુપ્સ પર ખાસ ધ્યાન
આ કવાયતનો એક મહત્વપૂર્ણ ઉદ્દેશ બંને સેનાઓ વચ્ચે ઓપરેશનલ ઇન્ટરઓપરેબિલિટી વધારવાનો છે. સરળ ભાષામાં કહીએ તો, અલગ દેશોની સેનાઓ જ્યારે એકસાથે કોઈ ઓપરેશન કરે ત્યારે તેમની ટીમો, હથિયાર પ્રણાલીઓ અને સંચાર વ્યવસ્થા એકબીજા સાથે યોગ્ય રીતે કામ કરી શકે તે માટે તાલીમ આપવી.
આ માટે ‘ઇન્ટિગ્રેટેડ બેટલ ગ્રુપ્સ’ એટલે કે IBGs હેઠળ વિવિધ પ્રકારની સૈન્ય ક્ષમતાઓ વચ્ચે સંકલન પર ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે.
સંયુક્ત તાલીમ દરમિયાન સૈનિકો એકબીજાની કામગીરીની પદ્ધતિ, સંચાર પ્રક્રિયા અને ઓપરેશનલ જરૂરિયાતોને સમજવાનો પ્રયાસ કરે છે. આવી કવાયત ભવિષ્યમાં સંયુક્ત કામગીરીની ક્ષમતાને વધુ વ્યવસ્થિત બનાવવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
રણથી પહાડ સુધી અલગ-અલગ યુદ્ધ પરિસ્થિતિની તૈયારી
આ કવાયતની સૌથી ખાસ બાબતોમાંની એક તેનું અલગ-અલગ ભૂપ્રદેશમાં આયોજન છે. રાજસ્થાનના રણમાં સૈનિકો ખુલ્લા અને ગરમ વાતાવરણમાં ઓપરેશનની તાલીમ લઈ રહ્યા છે, જ્યારે ઉત્તરાખંડમાં તેમને ઊંચાઈ અને પહાડી ભૂપ્રદેશના પડકારોનો સામનો કરવાની પ્રેક્ટિસ મળી રહી છે.
આ બંને વિસ્તારોની પરિસ્થિતિમાં મોટો તફાવત છે. રણપ્રદેશમાં લાંબા અંતર અને ખુલ્લા વિસ્તારનું પડકાર હોય છે, જ્યારે પહાડોમાં રસ્તા, ઊંચાઈ, હવામાન અને મર્યાદિત ગતિશીલતા જેવા પરિબળો મહત્વ ધરાવે છે.
આ રીતે એક જ કવાયત દરમિયાન સૈનિકોને અલગ-અલગ પરિસ્થિતિઓમાં કામ કરવાની તક મળે છે.
આધુનિક યુદ્ધની બદલાતી તસવીર
‘યુદ્ધ અભ્યાસ 2026’માં જોવા મળતા સાધનો અને તાલીમ પરથી આધુનિક યુદ્ધના બદલાતા સ્વરૂપની ઝલક પણ મળે છે. એક તરફ અપાચે જેવા એટેક હેલિકોપ્ટર અને આર્ટિલરી સિસ્ટમ છે, તો બીજી તરફ ડ્રોન, કાઉન્ટર-ડ્રોન સિસ્ટમ અને રોબોટિક ડોગ જેવી નવી ટેક્નોલોજી પણ હવે સૈન્ય તાલીમનો હિસ્સો બની રહી છે.
આજના યુદ્ધક્ષેત્રમાં માત્ર સૈનિકોની સંખ્યા કે પરંપરાગત હથિયારો જ મહત્વના નથી. ઝડપી માહિતી, ચોક્કસ હુમલો, સતત સર્વેલન્સ, હવાઈ સંરક્ષણ અને વિવિધ યુનિટ વચ્ચેનું સંકલન પણ એટલું જ મહત્વનું બની ગયું છે.
ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેની આ કવાયત આ બદલાતી જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને બંને દેશોની સેનાઓને સાથે તાલીમ આપવાનું એક માધ્યમ છે.
ભારત-અમેરિકા સંરક્ષણ સહયોગની વધુ એક કડી
‘યુદ્ધ અભ્યાસ 2026’ને માત્ર બે દેશોની નિયમિત સૈન્ય કવાયત તરીકે જ નહીં, પરંતુ ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા સંરક્ષણ સહયોગના એક ભાગ તરીકે પણ જોઈ શકાય છે.
સંયુક્ત તાલીમથી બંને દેશોના સૈનિકોને એકબીજાની કાર્યપદ્ધતિ સમજવાની અને વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ જેવી ડ્રિલમાં સાથે કામ કરવાની તક મળે છે.
આ વખતે રાજસ્થાનના રણથી લઈને ઉત્તરાખંડના પહાડો સુધી યોજાતી કવાયત ખાસ કરીને એ દર્શાવે છે કે બંને સેનાઓ અલગ-અલગ ભૂપ્રદેશ અને વિવિધ યુદ્ધ પરિસ્થિતિઓમાં સંકલન સાથે કામગીરી કરવાની ક્ષમતા પર ભાર મૂકી રહી છે.
અપાચે, પિનાકા, HIMARS, M777, ડ્રોન, કાઉન્ટર-ડ્રોન સિસ્ટમ અને રોબોટિક ડોગ જેવી વિવિધ ક્ષમતાઓનો સમાવેશ આ કવાયતને આધુનિક સૈન્ય તાલીમનું વ્યાપક સ્વરૂપ આપે છે. આ સમગ્ર કવાયતનો મુખ્ય કેન્દ્રબિંદુ માત્ર હથિયારોનું પ્રદર્શન નહીં, પરંતુ બંને દેશોની સેનાઓ વચ્ચે સંકલન, સંચાર અને સંયુક્ત ઓપરેશનલ ક્ષમતાને વધુ મજબૂત બનાવવાનો છે.
