ડોલરથી છલકાઈ ભારતની તિજોરી; વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર $૬૭૪ બિલિયનની ઐતિહાસિક સપાટીએ
વૈશ્વિક સ્તરે ચાલતી રાજકીય ઉથલપાથલ અને આર્થિક પડકારો વચ્ચે ભારતીય અર્થતંત્ર માટે ખૂબ જ રાહત અને મજબૂતી આપતા સમાચાર આવ્યા છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા લેટેસ્ટ ડેટા અનુસાર, ૩ જુલાઈ ૨૦working૬ ના રોજ પૂરા થયેલા સપ્તાહમાં દેશના વિદેશી હૂંડિયામણ અનામતમાં ૭.૨૬ બિલિયન ડોલરનો જંગી વધારો નોંધાયો છે. આ અસાધારણ ઉછાળા સાથે ભારતનું કુલ ફોરેક્સ રિઝર્વ ૬૭૪.૧૯ બિલિયન ડોલરની ઐતિહાસિક સપાટીને વટાવી ગયું છે. અગાઉના સપ્તાહમાં આ ભંડારમાં થોડો ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો, પરંતુ આ વખતે ભારતે જોરદાર રિકવરી કરીને નવો રેકોર્ડ બનાવ્યો છે. મજબૂત વિદેશી હૂંડિયામણ અનામત કોઈપણ દેશ માટે વૈશ્વિક બજારમાં મોટી આર્થિક શક્તિ અને સુરક્ષા કવચ માનવામાં આવે છે.
વિદેશી વિનિમય અનામત એટલે શું અને તે કેમ જરૂરી છે?
સરળ શબ્દોમાં સમજીએ તો, વિદેશી વિનિમય અનામત એ દેશની સેન્ટ્રલ બેંક એટલે કે આરબીઆઈ પાસે જમા થયેલી એવી મૂડી છે, જેમાં યુએસ ડોલર, યુરો, બ્રિટિશ પાઉન્ડ અને જાપાનીઝ યેન જેવા મજબૂત વૈશ્વિક ચલણોનો સમાવેશ થાય છે. આ સિવાય તેમાં સોનાનો ભંડાર (Gold Reserve), ઇન્ટરનેશનલ મોનેટરી ફંડ (IMF) પાસે રાખવામાં આવેલા સ્પેશિયલ ડ્રોઇંગ રાઇટ્સ (SDR) અને રિઝર્વ પોઝિશન પણ ગણવામાં આવે છે. જ્યારે પણ આંતરરાષ્ટ્રીય માર્કેટમાં ભારતીય રૂપિયો નબળો પડે છે, ત્યારે આરબીઆઈ આ અનામતમાંથી ડોલર વેચીને રૂપિયાને સ્થિરતા આપે છે. આ ઉપરાંત વિદેશથી મંગાવાતી વસ્તુઓ, ખાસ કરીને ક્રૂડ ઓઇલની આયાત માટે ચૂકવણી કરવામાં અને કોઈપણ આર્થિક કટોકટીનો સામનો કરવામાં આ ભંડાર દેશની ઢાલ બને છે.
તિજોરી $૬૭૪ બિલિયન સુધી પહોંચવા પાછળનું અસલી ગણિત
ભારતની તિજોરી આટલી મોટી રકમથી છલકાવા પાછળ મુખ્યત્વે બેથી ત્રણ મોટા પરિબળોએ કામ કર્યું છે. આ વખતે સૌથી મોટો ફાળો વિદેશી હૂંડિયામણ સંપત્તિ (Foreign Currency Assets) નો રહ્યો છે, જે ૪.૫૧ બિલિયન ડોલર વધીને ૫૪૫.૫૮ બિલિયન ડોલર પર પહોંચી ગઈ છે. આ સાથે જ વૈશ્વિક બજારમાં સોનાના ભાવોમાં થયેલા ફેરફાર અને ભારતે વધારેલા સ્ટોકના કારણે સોનાનો ભંડાર પણ ૨.૬૭ બિલિયન ડોલરના ઉછાળા સાથે ૧૦૫.૨૧ બિલિયન ડોલરના સ્તરે પહોંચી ગયો છે. આ સિવાય, વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારો (FII) દ્વારા ભારતીય શેરબજારમાં કરાયેલું ભારે રોકાણ, નિકાસ કમાણીમાં થયેલો સુધારો અને વિદેશમાં વસતા ભારતીયો દ્વારા દેશમાં મોકલાતી રકમ (FCNR ડિપોઝિટ્સ) ને કારણે ડોલરનો પ્રવાહ સતત વધ્યો છે, જેણે દેશની આર્થિક સ્થિતિને લોખંડી બનાવી દીધી છે.
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની અપીલ અને તેની અસરો
થોડા મહિનાઓ અગાઉ જ્યારે મધ્ય પૂર્વ (મિડલ ઈસ્ટ) માં યુદ્ધ અને તણાવની સ્થિતિ પેદા થઈ હતી, ત્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલ મોંઘું થયું હતું અને ડોલરની ડિમાન્ડ એકાએક વધી ગઈ હતી. એ સમયે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ દેશના નાગરિકોને રાષ્ટ્રીય હિતમાં વિદેશી ચલણ બચાવવા માટે એક વિશેષ અપીલ કરી હતી. તેમણે લોકોને શક્ય હોય ત્યાં સુધી બિનજરૂરી વિદેશ પ્રવાસો મુલતવી રાખવા, ઇંધણ (પેટ્રોલ-ડીઝલ) ની બચત કરવા માટે જાહેર પરિવહન (પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટ) નો ઉપયોગ કરવા અને ઓછામાં ઓછા એક વર્ષ માટે નવું સોનું ખરીદવાનું ટાળવા વિનંતી કરી હતી. ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું ૮૦ ટકાથી વધુ ક્રૂડ ઓઇલ અને ટનબંધ સોનું વિદેશથી આયાત કરે છે, જેમાં અબજો ડોલર બહાર ચાલ્યા જાય છે.
પીએમ મોદીની આ ભાવનાત્મક અને આર્થિક અપીલ બાદ દેશમાં સકારાત્મક માહોલ જોવા મળ્યો છે. લોકો ઉર્જા બચત તરફ વળ્યા છે અને સોના તેમજ લક્ઝરી આયાતી વસ્તુઓ પરનો બિનજરૂરી ખર્ચ ઘટાડવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. જો કે, નિષ્ણાતોના મતે ફોરેક્સ રિઝર્વમાં આવેલો આ તાજેતરનો રેકોર્ડબ્રેક વધારો માત્ર સામાન્ય જનતાની બચતને કારણે જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક બજારમાં સોનાના વધેલા ભાવો, વિદેશી રોકાણ અને આરબીઆઈની શ્રેષ્ઠ નાણાકીય નીતિઓનું પરિણામ છે. તેમ છતાં, સરકાર દ્વારા આયાત પર નિર્ભરતા ઘટાડવાના લાંબાગાળાના વ્યૂહાત્મક પ્રયાસોએ દેશના આર્થિક પાયાને અત્યંત મજબૂત બનાવવામાં સિંહફાળો આપ્યો છે, જે આ આંકડાઓ પરથી સ્પષ્ટ દેખાય છે.
