શું ઈ-સિગરેટથી પણ ફેફસાંનું કેન્સર થઈ શકે છે? જાણો વેપિંગનું નવું અને જીવલેણ જોખમ
આજના આધુનિક યુગમાં અને ખાસ કરીને યુવા પેઢી (GenZ) માં ‘વેપિંગ’ એટલે કે ઈ-સિગરેટ (E-Cigarette) નો ક્રેઝ ખૂબ જ ઝડપથી વધી રહ્યો છે. પરંપરાગત સિગરેટ પીનારાઓની સંખ્યામાં ઘટાડો થયો છે, પરંતુ તેની જગ્યાએ હવે ઇલેક્ટ્રોનિક સિગરેટે લઈ લીધી છે. ઈ-સિગરેટને અવારનવાર સામાન્ય સિગરેટ કરતાં વધુ સુરક્ષિત વિકલ્પ અને ધૂમ્રપાન છોડવાના ઉત્તમ સાધન તરીકે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. પરંતુ શું આ દાવો વૈજ્ઞાનિક રીતે સાચો છે?
તબીબી નિષ્ણાતો અને સંશોધકોના મતે, ઈ-સિગરેટને સંપૂર્ણપણે નુકસાનરહિત ગણવી એ બહુ મોટી ગેરસમજ છે. લાંબા ગાળે ઈ-સિગરેટનો ઉપયોગ કરવાથી ફેફસાં પર કેવી ગંભીર અસરો થાય છે અને શું તેનાથી ફેફસાંનું કેન્સર થઈ શકે છે તે અંગે વૈજ્ઞાનિક ક્ષેત્રે અનેક નકારાત્મક પુરાવાઓ સામે આવી રહ્યા છે.
વૈજ્ઞાનિક સંશોધન અને નિષ્ણાતોનો અભિપ્રાય
શેલ્બી ઇન્ટરનેશનલ હોસ્પિટલના પલ્મોનોલોજી વિભાગના વડા ડો. શિબા કલ્યાણ બિસ્વાલ જણાવે છે કે ઈ-સિગરેટમાંથી નીકળતા વરાળ (Vapor) માં માત્ર પાણી કે ફ્લેવર હોતી નથી, પરંતુ તેમાં અનેક ઝેરી અને હાનિકારક રસાયણો હાજર હોય છે. આ રસાયણો માનવ શરીરના કોષો અને ડીએનએ (DNA) ને સીધું નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
પ્રયોગશાળામાં પ્રાણીઓ પર કરવામાં આવેલા અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે લગભગ એક વર્ષ સુધી ઈ-સિગરેટના વરાળના સંપર્કમાં રહેલા ઉંદરના ફેફસાંમાં કેન્સરના કોષો અને ટ્યુમર વિકસિત થયા હતા. આ સંશોધન દર્શાવે છે કે માનવ શરીરમાં પણ લાંબા સમયના ઉપયોગથી કેન્સરનું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે વધી જાય છે.
ઈ-સિગરેટના લિક્વિડમાં વપરાતા મુખ્ય કેમિકલ્સ અને તેના જોખમો:
પ્રોપિલિન ગ્લાયકોલ (Propylene Glycol): આ કેમિકલ ગરમ થવાથી વરાળમાં ફેરવાય છે અને ફેફસાંની અંદરના કોષોમાં બળતરા અને ક્ષતિ પેદા કરે છે.
બેન્ઝોઇક એસિડ (Benzoic Acid): તે ફેફસાંના વાયુમાર્ગમાં બળતરા ઉત્પન્ન કરે છે અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ ઊભી કરે છે.
નિકોટિન (Nicotine): અત્યંત ઝેરી ઘટક જે હૃદયના ધબકારા વધારે છે અને માનસિક રીતે ઈ-સિગરેટ પર નિર્ભર બનાવી દે છે.
ભારે ધાતુઓ (Heavy Metals): ઈ-સિગરેટના હીટિંગ કોઈલમાંથી નિકલ, ટીન અને લીડ જેવા ધાતુના કણો ફેફસાંમાં જાય છે.
‘ડ્યુઅલ યુઝર્સ’ (Dual Users) માટે બમણું જોખમ
ઘણા લોકો ધૂમ્રપાન છોડવાના ઇરાદાથી ઇ-સિગારેટનો ઉપયોગ શરૂ કરે છે. પરંતુ પરિણામ એ આવે છે કે તેઓ નિયમિત સિગારેટ પીવાનું ચાલુ રાખે છે અને ઇ-સિગારેટનો ઉપયોગ પણ શરૂ કરે છે. તબીબી ભાષામાં, આવા લોકોને ‘ડ્યુઅલ યુઝર્સ’ કહેવામાં આવે છે.
સંશોધનો દર્શાવે છે કે માત્ર એક જ પ્રકારનું ધૂમ્રપાન કરનાર વ્યક્તિ કરતાં આ ‘ડ્યુઅલ યુઝર્સ’ માં ફેફસાંનું કેન્સર અને હૃદયરોગનું જોખમ બમણું થઈ જાય છે. તેઓ એકસાથે તમાકુનો ધુમાડો અને ઈ-સિગરેટના કેમિકલ્સ બંને શરીરની અંદર લે છે, જેનાથી નિકોટિન પરની નિર્ભરતા ઘટવાને બદલે અનિયંત્રિત રીતે વધી જાય છે.
ઈ-સિગરેટ અને ફેફસાંની ગંભીર બીમારીઓ (EVALI)
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વેપિંગ સાથે જોડાયેલી ફેફસાંની એક અત્યંત ગંભીર અને ટૂંકા ગાળાની બીમારી સામે આવી છે, જેને EVALI (E-cigarette or Vaping Product Use-Associated Lung Injury) કહેવામાં આવે છે.
આ સ્થિતિમાં દર્દીઓને:
શ્વાસ લેવામાં અતિશય તકલીફ થવી,
છાતીમાં તીવ્ર દુખાવો થવો,
સતત ઉધરસ અને તાવ આવવો,
ઓક્સિજનનું સ્તર અચાનક ઘટી જવું જેવા લક્ષણો જોવા મળે છે.
ઘણા કિસ્સાઓમાં ઈ-સિગરેટમાં વપરાતા નકલી કે અનિયંત્રિત લિક્વિડ અને વિટામિન E એસિટેટ જેવા દ્રવ્યોને કારણે દર્દીઓને આઈસીયુ (ICU) માં દાખલ કરવા પડ્યા છે.
ઇતિહાસનું પુનરાવર્તન: ફિલ્ટર સિગરેટ વિરુદ્ધ ઈ-સિગરેટ
ઈ-સિગરેટનો આજના યુગમાં જે રીતે પ્રચાર-પ્રસંગ કરવામાં આવી રહ્યો છે, તે ચાર-પાંચ દાયકા પહેલાંના ઇતિહાસની યાદ અપાવે છે. 1950 અને 60ના દાયકામાં જ્યારે સામાન્ય સિગરેટથી કેન્સર થવાના કિસ્સા સામે આવ્યા, ત્યારે તંબાકુ કંપનીઓએ ‘ફિલ્ટર સિગરેટ’ ને વધુ સુરક્ષિત અને ‘ઓછી નુકસાનકારક’ બતાવીને માર્કેટમાં ઉતારી હતી.
પરંતુ બાદમાં સંશોધનોમાં સામે આવ્યું કે ફિલ્ટર સિગરેટ પણ એટલી જ જીવલેણ અને કેન્સરજનક હતી. આજે ઈ-સિગરેટ સાથે પણ બિલકુલ એવું જ થઈ રહ્યું છે. તેને ‘વોટર વેપર’ અથવા ‘સ્માર્ટ સ્મોકિંગ’ કહીને યુવાનોમાં એક ટ્રેન્ડ બનાવવામાં આવી રહ્યો છે, જે ભવિષ્યમાં ફેફસાંના કેન્સરનું મોટું કારણ બનશે.
ફેફસાંના કેન્સરનું સ્ક્રિનિંગ અને વેપિંગ હિસ્ટ્રી
જે લોકો ભૂતકાળમાં સિગરેટ પીતા હતા અને હવે ઈ-સિગરેટ તરફ વળ્યા છે, તેઓએ ખાસ સાવચેત રહેવાની જરૂર છે. તબીબો હવે ફેફસાંના કેન્સરના નિદાન કે સ્ક્રિનિંગ (Lung Cancer Screening) વખતે દર્દીની ‘વેપિંગ હિસ્ટ્રી’ (અગાઉ કેટલા સમયથી ઈ-સિગરેટ વાપરે છે) ને પણ પ્રાધાન્ય આપી રહ્યા છે. જો કોઈ વ્યક્તિ લાંબા સમયથી વેપિંગ કરે છે, તો તેમણે નિયમિત ધોરણે પોતાના ફેફસાંની તપાસ કરાવવી જોઈએ.
