શું આકાશમાં ઉડવું હવે મોંઘું થશે? જેટ ફ્યુલના વધતા ભાવ અને તમારા ખિસ્સા પર તેની સીધી અસર
આજકાલ મુસાફરીના સાધનોમાં વિમાન સૌથી ઝડપી અને સુવિધાજનક વિકલ્પ ગણાય છે. પરંતુ, જો તમે આગામી દિવસોમાં હવાઈ મુસાફરીનું આયોજન કરી રહ્યા હોવ, તો તમારે તમારા બજેટમાં થોડો ફેરફાર કરવો પડી શકે છે. હાલમાં જ આવેલી એક રિપોર્ટમાં ચેતવણી આપવામાં આવી છે કે હવાઈ મુસાફરો માટે હવે ‘કઠિન સમય’ શરૂ થઈ શકે છે, કારણ કે જેટ ફ્યુલના ભાવમાં મોટો ઉછાળો આવવાની તૈયારી છે. આ માત્ર આંકડાઓની વાત નથી, પરંતુ સામાન્ય માણસના ખિસ્સા પર પડનારી સીધી અસર છે.
જેટ ફ્યુલ એટલે શું અને તે શા માટે મહત્વનું છે?
વિમાન જે ઈંધણનો ઉપયોગ કરે છે તેને ‘એર ટર્બાઇન ફ્યુલ’ (ATF) કહેવામાં આવે છે. કોઈપણ એરલાઈન કંપનીના કુલ ખર્ચમાં લગભગ ૩૦ ટકા હિસ્સો ફક્ત આ ઈંધણનો જ હોય છે. એટલે કે, જ્યારે પણ જેટ ફ્યુલ મોંઘું થાય, ત્યારે એરલાઈન્સ પાસે ટિકિટના ભાવ વધારવા સિવાય બીજો કોઈ વિકલ્પ બચતો નથી. આખી દુનિયામાં જેટ ફ્યુલની સપ્લાય ચેઈન ખૂબ જ સંવેદનશીલ છે, અને હાલમાં તેમાં જે વિક્ષેપો સર્જાયા છે તે ચિંતાનો વિષય છે.
શું છે આ ‘ક્રૅક સ્પ્રેડ’નું ગણિત?
ઘણા લોકોને પ્રશ્ન થાય છે કે ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ અને જેટ ફ્યુલના ભાવ વચ્ચે શું સંબંધ છે? આને સમજવા માટે ‘ક્રૅક સ્પ્રેડ’ (Crack Spread) શબ્દ સમજવો જરૂરી છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, ક્રૅક સ્પ્રેડ એટલે કાચા તેલ (Crude Oil) ની કિંમત અને તેમાંથી રિફાઈન થઈને બનેલા જેટ ફ્યુલની કિંમત વચ્ચેનો તફાવત.
ઉદાહરણ તરીકે, જો એક બેરલ ક્રૂડ ઓઈલની કિંમત ૮૦ ડોલર હોય અને તેમાંથી બનેલા જેટ ફ્યુલની કિંમત ૧૩૦ ડોલર હોય, તો અહીં ૫૦ ડોલરનો તફાવત છે. આ તફાવત જેટલો વધારે, તેટલું ફ્યુલ મોંઘું. સામાન્ય રીતે આ સ્પ્રેડ ૨૦ ડોલર પ્રતિ બેરલની આસપાસ રહેતો હોય છે, પરંતુ ૨૦૨૬માં તે સરેરાશ ૫૦ ડોલર પ્રતિ બેરલને પાર કરી જવાની શક્યતા છે. આ આંકડો બજારમાં કેટલી મોટી અરાજકતા છે તે સ્પષ્ટ કરે છે.
સપ્લાયમાં ઘટાડો: મુશ્કેલીનું મૂળ
મૅકિન્સે (McKinsey) ની તાજેતરની રિપોર્ટ અનુસાર, આ સમસ્યા પાછળના મુખ્ય કારણો વૈશ્વિક છે:
૧. રિફાઈનરી ઉત્પાદનમાં ઘટાડો: ખાડી દેશો અને એશિયાના મુખ્ય જેટ ફ્યુલ નિકાસકારોએ તેમના ઉત્પાદનમાં કાપ મૂક્યો છે. દુનિયાની કુલ જેટ ફ્યુલ સપ્લાયમાં ખાડી દેશોનો હિસ્સો લગભગ ૪૦ ટકા જેટલો મોટો છે. જ્યારે અહીંથી જ પુરવઠો ઘટે છે, ત્યારે આખી દુનિયાના બજારો પ્રભાવિત થાય છે.
૨. ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ: મિડલ ઈસ્ટમાં સતત ચાલી રહેલો તણાવ અને તેલના મુખ્ય માર્ગો પરની અસ્થિરતા સપ્લાય ચેઈનને તોડી રહી છે.
૩. સ્ટોકની અછત: ઉનાળાની સિઝનમાં સામાન્ય રીતે હવાઈ મુસાફરીમાં વધારો થાય છે, જેના કારણે જેટ ફ્યુલની માંગ વધે છે. પરંતુ, સામે પક્ષે જેટ ફ્યુલનો સ્ટોક અગાઉ કરતા ઘણો ઓછો થઈ ગયો છે, જે ભાવ વધારા માટે ‘બળતામાં ઘી’ જેવું કામ કરી રહ્યો છે.
શું ટિકિટના ભાવમાં ધરખમ વધારો થશે?
નિષ્ણાતોના મતે, જો જેટ ફ્યુલના ભાવમાં આ પ્રકારનો વધારો જારી રહે છે, તો એરલાઈન્સ કંપનીઓ તેમની ઓપરેશનલ કોસ્ટ વધારશે. અંદાજ મુજબ, તમારા હવાઈ ટિકિટના ભાડામાં ૨૦ થી ૨૫ ટકાનો સીધો વધારો જોવા મળી શકે છે. જો તમે અત્યારે કોઈ ટિકિટ ૧૦,૦૦૦ રૂપિયામાં ખરીદો છો, તો આવનારા સમયમાં તે ૧૨,૦૦૦ કે ૧૨,૫૦૦ રૂપિયાની થઈ શકે છે. મધ્યમ વર્ગના પરિવારો માટે, જેઓ વર્ષમાં એકાદ વાર વેકેશન માણવા હવાઈ મુસાફરી કરે છે, તેમના માટે આ એક મોટો આર્થિક ફટકો હોઈ શકે છે.
શું કોઈ આશાનું કિરણ છે?
અંધારા પછી હંમેશા અજવાળું હોય છે, અને અહીં પણ એવી જ આશા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. રિપોર્ટમાં એક મહત્વની વાત પણ કહેવામાં આવી છે: જો ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ (Strait of Hormuz) જેવો મહત્વનો દરિયાઈ માર્ગ સંપૂર્ણપણે ખુલી જાય અને જેટ ફ્યુલની સપ્લાય ફરી પાટા પર આવે, તો પરિસ્થિતિ બદલાઈ શકે છે. સપ્લાય સામાન્ય થવાથી ક્રૅક સ્પ્રેડ ઘટશે, જેનો સીધો લાભ ગ્રાહકોને મળશે અને ટિકિટના ભાવમાં રાહત જોવા મળી શકે છે. પરંતુ આ ત્યારે જ શક્ય છે જ્યારે વૈશ્વિક રાજકારણમાં શાંતિ સ્થપાય.
મુસાફરોએ શું કરવું જોઈએ?
આવી સ્થિતિમાં સામાન્ય મુસાફરો માટે કેટલીક સલાહ છે:
વહેલું બુકિંગ: જો તમારે ઉનાળામાં કે તહેવારોમાં મુસાફરી કરવી હોય, તો છેલ્લી ઘડીએ બુકિંગ કરવાને બદલે અત્યારથી જ ટિકિટ બુક કરી લેવી વધુ હિતાવહ છે.
કિંમતો પર નજર: ફ્લાઈટ બુકિંગ એપ પર પ્રાઈસ એલર્ટ સેટ કરો જેથી ભાવમાં થતા ફેરફારની તમને તરત જાણ થાય.
વૈકલ્પિક રૂટ્સ: ઘણીવાર ડાયરેક્ટ ફ્લાઈટને બદલે કનેક્ટિંગ ફ્લાઈટ સસ્તી પડી શકે છે, જો કે તેમાં સમય વધુ જશે.
હવાઈ ઉડાન એ હવે માત્ર શ્રીમંતોની સવારી નથી રહી, પરંતુ વધતા ભાવ તેને ફરીથી તે દિશામાં લઈ જઈ રહ્યા છે. જેટ ફ્યુલની આ કટોકટી એ સાબિત કરે છે કે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર એકબીજા સાથે કેટલું ગાઢ રીતે જોડાયેલું છે. મિડલ ઈસ્ટની એક નાની રિફાઈનરીમાં આવતી મુશ્કેલી તમારા ભારતના કોઈ શહેરમાં બેઠેલા મુસાફરના ખિસ્સાને કેવી રીતે હળવું કરી શકે છે, તેનું આ ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
