સરકારે પેટ્રોલિયમ નિકાસ પર કેમ વધારવો પડ્યો વિન્ડફોલ ટેક્સ?
કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા ગુરુવારે મોડી રાત્રે દેશના પેટ્રોલિયમ સેક્ટરને લઈને એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને મોટો નીતિગત નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. સરકારે ઇંધણની નિકાસ પર લાદવામાં આવતા ‘વિન્ડફોલ ટેક્સ’ (Windfall Tax) ના દરોમાં મોટો ફેરફાર કર્યો છે.
આ નવા આદેશ અંતર્ગત પેટ્રોલની દેશ બહાર નિકાસ કરવા પરનો વિન્ડફોલ ટેક્સ ₹૦.૫૦ પ્રતિ લિટરથી સીધો વધારીને ₹૨.૫૦ પ્રતિ લિટર કરવામાં આવ્યો છે, એટલે કે તેમાં પાંચ ગણો વધારો કરાયો છે. બીજી તરફ, ડીઝલની નિકાસ પર મળતી રાહત હેઠળ તેના પરનો નિકાસ કર ₹૧૬ પ્રતિ લિટરથી ઘટાડીને ₹૮.૫૦ પ્રતિ લિટર કરવામાં આવ્યો છે, જે પ્રતિ લિટર ₹૭.૫૦ નો સીધો ઘટાડો દર્શાવે છે. સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ ઇન્ડાયરેક્ટ ટેક્સીસ એન્ડ કસ્ટમ્સ (CBIC) અનુસાર, આ સુધારેલા દરો શુક્રવાર, ૧૬ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ થી દેશભરમાં અમલમાં આવી ગયા છે.
સામાન્ય ગ્રાહકોના ખિસ્સા પર કોઈ અસર નહીં
આ મોડી રાત્રિના નિર્ણય બાદ દેશના સામાન્ય નાગરિકો અને વાહનચાલકોમાં એવી ચિંતા વ્યાપી ગઈ હતી કે શું સ્થાનિક સ્તરે પેટ્રોલ અને ડીઝલ મોંઘું થઈ જશે? પરંતુ સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ નિર્ણય માત્ર પેટ્રોલિયમ પ્રોડક્ટ્સની વિદેશી નિકાસ (Exports) સાથે સંકળાયેલો છે.
સ્થાનિક વપરાશ માટે દેશના પેટ્રોલ પંપ પર વેચાતા પેટ્રોલ અને ડીઝલ પરના હાલના એક્સાઇઝ કે ડ્યુટી દરોમાં કોઈ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો નથી. એટલું જ નહીં, એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ (ATF) એટલે કે વિમાની ઇંધણ પરનો વિન્ડફોલ ટેક્સ પણ યથાવત રાખવામાં આવ્યો છે. પરિણામે, સ્થાનિક છૂટક બજારમાં વાહનચાલકો માટે ઇંધણના ભાવો પર તેની કોઈ પ્રત્યક્ષ નકારાત્મક અસર પડશે નહીં.
સરકાર વિન્ડફોલ ટેક્સ શા માટે લાદે છે?
વિન્ડફોલ ટેક્સ એ એવો વિશેષ કર છે જે સરકાર તેલ ઉત્પાદક અને રિફાઇનિંગ કંપનીઓના અણધાર્યા અને બિનઆયોજિત નફા (Supernormal Profits) પર લાદે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં જ્યારે કાચા તેલ અને પેટ્રોલિયમ પ્રોડક્ટ્સના ભાવો અચાનક ઊંચા જાય છે, ત્યારે સ્થાનિક ખાનગી અને સરકારી તેલ કંપનીઓ દેશમાં ઇંધણ વેચવાને બદલે વિદેશી બજારોમાં વધુ નફો કમાવવા માટે નિકાસ વધારી દે છે.
આ પરિસ્થિતિને કારણે દેશની અંદર ઇંધણની અછત કે કટોકટી સર્જાવવાનું જોખમ ઊભું થાય છે. આ અછતને રોકવા અને કંપનીઓને દેશના સ્થાનિક બજારમાં પૂરતો પુરવઠો જાળવી રાખવા માટે મજબૂર કરવાના હેતુથી સરકાર નિકાસ પર વિન્ડફોલ ટેક્સ લાદે છે. સરકાર દર ૧૫ દિવસે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારની સ્થિતિ અને ક્રૂડ ઓઇલની કિંમતોની સમીક્ષા કરીને આ દરો નક્કી કરે છે.
વિન્ડફોલ ટેક્સનો ઇતિહાસ અને વર્તમાન ભૂ-રાજકીય સ્થિતિ
ભારતમાં સરકારે સૌથી પહેલીવાર જુલાઈ ૨૦૨૨ માં પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોની નિકાસ પર વિન્ડફોલ ટેક્સ લાદવાની શરૂઆત કરી હતી. ત્યારબાદ બજાર સ્થિર થતાં તેને રદ પણ કરવામાં આવ્યો હતો.
પરંતુ માર્ચ ૨૦૨૬ માં ઈરાન, અમેરિકા અને ઇઝરાયલ વચ્ચે ચાલી રહેલા સંઘર્ષના કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવોમાં ફરી એકવાર તીવ્ર ઉછાળો જોવા મળ્યો હતો. સ્થાનિક ઊર્જા સુરક્ષા જાળવી રાખવા માટે સરકારે માર્ચ ૨૦૨૬ માં આ ટેક્સ ફરીથી અમલમાં મૂક્યો હતો. હાલના સુધારા દ્વારા સરકારે એ સુનિશ્ચિત કર્યું છે કે દેશની અંદર પેટ્રોલ અને ડીઝલનો પૂરતો જથ્થો ઉપલબ્ધ રહે અને આંતરરાષ્ટ્રીય વધઘટ સામે દેશનું આર્થિક સંતુલન જળવાઈ રહે.
૩ સંબંધિત ટેગ્સ (3 Relevant Tags)
#WindfallTaxUpdate
#PetrolDieselPrices
#IndianEconomy2026
