છાતીમાં દેખાતી ગાંઠને સામાન્ય ન ગણો: પુરુષોમાં બ્રેસ્ટ કેન્સરના લક્ષણો અને ઉપાય
જ્યારે પણ ‘બ્રેસ્ટ કેન્સર’ (સ્તન કેન્સર) શબ્દ સાંભળવામાં આવે છે, ત્યારે મોટાભાગના લોકોના મનમાં માત્ર મહિલાઓનો જ વિચાર આવે છે. સમાજમાં એવી એક સામાન્ય માન્યતા બની ગઈ છે કે આ બીમારી માત્ર સ્ત્રીઓને જ થઈ શકે છે. પરંતુ વાસ્તવિકતા અને તબીબી સત્ય કંઈક અલગ છે. સ્તન કેન્સર પુરુષોમાં પણ થઈ શકે છે. જોકે, મહિલાઓની સરખામણીમાં પુરુષોમાં આ રોગના કિસ્સા ખૂબ ઓછા જોવા મળે છે, પરંતુ તેનો અર્થ એ બિલકુલ નથી કે પુરુષો આ રોગથી સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત છે.
કેન્સર નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, પુરુષોમાં આ બીમારી અંગે જાગૃતિનો ભારે અભાવ છે. છાતીમાં કોઈ નાની ગાંઠ કે અસામાન્ય ફેરફાર દેખાય ત્યારે પુરુષો તેને સામાન્ય ઈજા, સ્નાયુઓનો દુખાવો કે હોર્મોનલ બદલાવ માનીને અલ્સર કે મામૂલી ગણીને ટાળી દે છે. આ બેદરકારીને કારણે રોગની ઓળખ કરવામાં વિલંબ થાય છે અને કેન્સર આગળના સ્ટેજ સુધી પહોંચી જાય છે. તેથી, પુરુષો માટે પણ આ બીમારીના લક્ષણોને યોગ્ય સમયે ઓળખવા અત્યંત જરૂરી છે.
પુરુષોમાં દેખાતા પ્રારંભિક લક્ષણો
પુરુષો અને મહિલાઓમાં કેન્સરના પ્રારંભિક સંકેતો અને લક્ષણો ઘણી હદ સુધી સમાન હોય છે. પુરુષોના છાતીના ભાગમાં મહિલાઓ જેટલા બ્રેસ્ટ ટિશ્યુ (પેશીઓ) હોતા નથી, પરંતુ જેટલા પણ ટિશ્યુ હોય છે તેમાં કેન્સરના કોષો વિકસી શકે છે.
છાતીમાં સખત ગાંઠ: પુરુષોમાં બ્રેસ્ટ કેન્સરનું સૌથી સામાન્ય અને પ્રથમ લક્ષણ નિપ્પલની આસપાસના ભાગમાં કોઈ સખત કે દર્દ વગરની ગાંઠ અનુભવાવી તે છે.
નિપ્પલમાં ફેરફાર: નિપ્પલ અચાનક અંદરની તરફ ખેંચાવા લાગે કે ધસી જાય, તો તેને જરાય હળવાશથી ન લેવું જોઈએ.
ત્વચા પર ફેરફાર: છાતીની ત્વચા પર લાલાશ આવવી, ત્વચા ખેંચાવા લાગવી, અથવા ત્વચા પર પપડી જામવી જેવા લક્ષણો દેખાઈ શકે છે.
નિપ્પલમાંથી પ્રવાહી નીકળવું: નિપ્પલમાંથી કોઈપણ પ્રકારનું અસામાન્ય પ્રવાહી અથવા લોહી નીકળવું એ ગંભીર સંકેત હોઈ શકે છે.
બગલમાં સૂજન: માત્ર છાતીમાં જ નહીં, પરંતુ બગલ (Axilla) ના ભાગમાં સોજો કે ગાંઠ અનુભવાવી પણ લિમ્ફ નોડ્સમાં કેન્સર ફેલાવાનો સંકેત હોઈ શકે છે.
શું દરેક ગાંઠ કેન્સર હોય છે?
છાતીના ભાગમાં ગાંઠ કે સોજો દેખાતાં જ ગભરાઈ જવાની જરૂર નથી, કારણ કે દરેક ગાંઠ કેન્સર નથી હોતી. પુરુષોમાં ‘ગાયનેકોમાસ્ટિયા’ (Gynecomastia) નામની એક સામાન્ય સ્થિતિ જોવા મળે છે. આ સ્થિતિમાં હોર્મોન્સના અસંતુલનને કારણે પુરુષોની છાતીના ટિશ્યુ વધી જાય છે અને ત્યાં ગાંઠ જેવો અનુભવ થાય છે. આ સિવાય સામાન્ય ફેટની ગાંઠ (લિપોમા) પણ હોઈ શકે છે.
જોકે, ગાયનેકોમાસ્ટિયા અને કેન્સર વચ્ચેનો તફાવત માત્ર તબીબી તપાસ, સોનોગ્રાફી કે બાયોપ્સી દ્વારા જ જાણી શકાય છે. ઘરે બેઠા જાતે અંદાજ લગાવવો કે તેને મામૂલી ગણીને છોડી દેવું જોખમી સાબિત થઈ શકે છે. તેથી, જો છાતીમાં કોઈ નવી ગાંઠ દેખાય કે જૂની ગાંઠમાં બદલાવ આવે, તો તરત જ ડૉક્ટરની સલાહ લેવી એ જ બુદ્ધિમાની છે.
પુરુષો લક્ષણોને શા માટે ટાળે છે?
સામાન્ય રીતે પુરુષોમાં આ બીમારીનું મોડું નિદાન થવા પાછળ ઘણા સામાજિક અને વ્યાવસાયિક કારણો જવાબદાર છે:
જાગૃતિનો અભાવ: મોટાભાગના પુરુષોને ખબર જ નથી હોતી કે તેમને પણ બ્રેસ્ટ કેન્સર થઈ શકે છે.
શરમ અને સંકોચ: પુરુષોને લાગે છે કે આ માત્ર મહિલાઓની બીમારી છે. તેથી છાતીમાં કોઈ બદલાવ દેખાય તો પણ તેઓ તબીબી તપાસ કરાવવામાં કે ઘરમાં વાત કરવામાં શરમ અનુભવે છે.
અવગણના કરવાની ટેવ: ઘણીવાર પુરુષો વિચારે છે કે છાતીમાં દેખાતી ગાંઠ જીમમાં કસરત કરવાથી કે કોઈ વાગવાથી થઈ છે અને તે પોતાની મેળે ઠીક થઈ જશે.
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે પુરુષોનો આ સંકોચ અને હળવાશથી લેવાનું વલણ સારવારના રસ્તામાં સૌથી મોટો અડચણરૂપ બને છે.
સમયસર તપાસ અને સારવારનું મહત્વ
બ્રેસ્ટ કેન્સરની સારવાર અને દર્દીના સાજા થવાની શક્યતાઓ એ વાત પર નિર્ભર કરે છે કે રોગ કયા સ્ટેજમાં છે. પુરુષોમાં થતા મોટાભાગના બ્રેસ્ટ કેન્સર હોર્મોન રિસેપ્ટર-પોઝિટિવ (Hormone Receptor-Positive) હોય છે. આનો અર્થ એ થાય છે કે કેન્સરના કોષો હોર્મોન્સની મદદથી વધે છે. આવા કિસ્સાઓમાં સર્જરી ઉપરાંત હોર્મોન થેરાપી, કીમોથેરાપી અને રેડિયેશન થેરાપી જેવા સારવારના શ્રેષ્ઠ વિકલ્પો ઉપલબ્ધ હોય છે.
જો પ્રથમ કે બીજા સ્ટેજમાં જ રોગ પકડાઈ જાય, તો યોગ્ય સારવારથી દર્દી સંપૂર્ણપણે સ્વસ્થ થઈ શકે છે. પરંતુ જો નિદાનમાં મોડું થાય, તો કેન્સર શરીરના અન્ય અંગોમાં ફેલાઈ શકે છે.
નાની સાવચેતી, મોટો બચાવ
આપણે સૌએ એ સમજવું પડશે કે બીમારી કોઈપણ જાતિ કે ઉંમર જોઈને આવતી નથી. પુરુષોએ પોતાના સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યે જાગૃત થવાની અને શરમ છોડીને ખુલીને વાત કરવાની જરૂર છે.
જો તમને અથવા તમારા પરિવારના કોઈ પુરુષ સભ્યને છાતીમાં ગાંઠ, નિપ્પલમાં ફેરફાર કે લોહીવાળું ડિસ્ચાર્જ જેવા લક્ષણો દેખાય, તો વિલંબ કર્યા વગર તરત જ ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરો. સમયસર લેવાયેલી યોગ્ય સલાહ અને તપાસ જ સફળ સારવાર તરફનું પ્રથમ અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.
