સોશિયલ મીડિયાનું ઝેર? ઇન્સ્ટાગ્રામ-ફેસબુક વિરુદ્ધ બાળકોના માતા-પિતાની જીત!
સોશિયલ મીડિયાના યુગમાં આપણે બધા જ એક પ્રકારના ડિજિટલ વર્ચસ્વ હેઠળ જીવી રહ્યા છીએ. પરંતુ જ્યારે વાત આપણા બાળકોની અને તેમના માનસિક સ્વાસ્થ્યની આવે, ત્યારે આ ટેકનોલોજી એક ગંભીર ચિંતાનો વિષય બની જાય છે. તાજેતરમાં ટેક જગતના દિગ્ગજ માર્ક ઝુકરબર્ગની કંપની ‘મેટા’ (Meta) માટે એક મોટા કાનૂની સંકટના સમાચાર સામે આવ્યા છે. અમેરિકાની એક ફેડરલ અદાલતે ફેસબુક અને ઇન્સ્ટાગ્રામ પર બાળકોને વ્યસની બનાવવાનો આરોપ મૂકતા કેસને ફગાવી દેવાનો ઇનકાર કરી દીધો છે. આ નિર્ણય મેટા માટે એક મોટો ફટકો માનવામાં આવે છે.
શું છે સમગ્ર મામલો?
ઇન્સ્ટાગ્રામ અને ફેસબુક પર વર્ષોથી એવા આક્ષેપો થતા રહ્યા છે કે તેઓ જાણીજોઈને એવા ‘એડિક્ટિવ અલ્ગોરિધમ્સ’ (વ્યસની બનાવે તેવા પ્રોગ્રામ્સ) ડિઝાઇન કરે છે, જેથી વપરાશકર્તાઓ, ખાસ કરીને બાળકો, કલાકો સુધી આ એપમાં ખોવાયેલા રહે. આ બાબતે અમેરિકાના 29 રાજ્યોના એટર્ની જનરલે મેટા વિરુદ્ધ કેસ દાખલ કર્યો હતો.
હવે, કેલિફોર્નિયાના યુએસ ડિસ્ટ્રિક્ટ જજ ઇવોન ગોન્ઝાલેઝ રોજર્સે પોતાના 38 પાનાના મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં જણાવ્યું છે કે, આ કેસમાં એવા તથ્યો છે જેને કોર્ટની બહાર ફગાવી શકાય નહીં. જજે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ બાબતે હવે જ્યુરી (નિર્ણાયક મંડળ) દ્વારા ટ્રાયલ ચલાવવામાં આવશે. જજના મતે, મેટા ફેડરલ ચિલ્ડ્રન્સ પ્રાઇવસી કાયદાની અમુક શરતો પૂરી કરવામાં નિષ્ફળ રહી છે.
મેટા પર બાળકોના સ્વાસ્થ્ય સાથે ચેડાં કરવાનો આરોપ
આ મુકદ્દમામાં સૌથી ગંભીર આરોપ એ છે કે મેટાએ જાણીજોઈને એવા ફીચર્સ બનાવ્યા છે જે યુવા વપરાશકર્તાઓને એપ પર વધુ સમય વિતાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે. ફરિયાદ પક્ષનો દાવો છે કે કંપની જાણતી હતી કે સોશિયલ મીડિયાનો અતિશય ઉપયોગ બાળકોના માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર ઘાતક અસર કરી શકે છે, છતાં તેમણે આ જોખમોને લોકોથી છુપાવી રાખ્યા.
રિપોર્ટ અનુસાર, સોશિયલ મીડિયાના વધુ પડતા ઉપયોગને કારણે બાળકોમાં નીચે મુજબની ગંભીર સમસ્યાઓ જોવા મળી રહી છે:
-
માનસિક સ્વાસ્થ્ય: સતત ચિંતા (Anxiety) અને ડિપ્રેશનનો શિકાર બનવું.
-
શારીરિક અસરો: ઊંઘમાં વિક્ષેપ અને શારીરિક થાક.
-
શૈક્ષણિક પ્રદર્શન: અભ્યાસમાં એકાગ્રતાનો અભાવ અને નબળા પરિણામો.
-
અતિ ગંભીર જોખમો: કેટલાક કિસ્સાઓમાં આત્મહત્યાના વિચારો કે સ્વ-નુકસાન (Self-harm) તરફ દોરાઈ જવું.
કોર્ટનો વલણ અને મેટાનો બચાવ
જજ ઇવોન ગોન્ઝાલેઝ રોજર્સે પોતાના ચુકાદામાં નોંધ્યું છે કે, “આ કેસમાં એવા તથ્યાત્મક વિવાદો છે જેનો નિર્ણય જ્યુરીએ લેવો જોઈએ, નહીં કે તેને અત્યંત પ્રારંભિક તબક્કે જ ફગાવી દેવો જોઈએ.” આ નિર્ણયનો અર્થ એ છે કે હવે મેટાને કોર્ટમાં સાબિત કરવું પડશે કે તેમણે બાળકોની સુરક્ષા માટે પૂરતા પગલાં લીધા હતા.
બીજી તરફ, મેટાએ પોતાની સત્તાવાર પ્રતિક્રિયા આપતા જણાવ્યું છે કે, “અમે આ આક્ષેપો સાથે સખત અસંમતિ વ્યક્ત કરીએ છીએ. અમને પૂરો વિશ્વાસ છે કે પુરાવાઓ બતાવશે કે અમે યુવાનોના સમર્થન માટે લાંબા સમયથી પ્રતિબદ્ધ છીએ.” મેટા હંમેશા એવો દાવો કરતું આવ્યું છે કે તેઓ પ્લેટફોર્મને સુરક્ષિત બનાવવા માટે સતત નવા ફીચર્સ ઉમેરી રહ્યા છે, પરંતુ કાયદાકીય તપાસમાં આ દાવાઓ કેટલા સાચા ઠરે છે તે જોવું રહ્યું.
ટેકનોલોજીની જવાબદારી અને ભારત માટે બોધપાઠ
આ સમગ્ર ઘટના માત્ર અમેરિકા પૂરતી મર્યાદિત નથી. આજે ભારતમાં પણ ફેસબુક અને ઇન્સ્ટાગ્રામના કરોડો બાળકો અને કિશોર વપરાશકર્તાઓ છે. જો મેટા સામેનો આ કેસ આગળ વધે છે, તો તે સમગ્ર વિશ્વમાં સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ માટે એક દાખલો બેસાડી શકે છે. શું આ કંપનીઓ પોતાના નફા માટે બાળકોના ભવિષ્ય સાથે રમી રહી છે? આ એક મોટો પ્રશ્ન છે જેનો જવાબ હવે કાનૂની લડાઈમાં મળશે.
