પુસ્તકોના કાગળનો વિવાદ હવે મંત્રાલય સુધી! NCERT પર તપાસનું સંકટ
તાજેતરમાં શિક્ષણ જગતમાંથી એક એવી ખબર સામે આવી છે જેણે NCERT (NCERT) ની કાર્યપ્રણાલી પર ઘણા સવાલો ઉભા કર્યા છે. આ વિવાદ NCERT દ્વારા તેમના પુસ્તકો માટે કાગળ સપ્લાય કરતી એક કંપનીને બ્લેકલિસ્ટ કરવા સાથે જોડાયેલો છે. આ મામલો હવે એટલો ગંભીર બની ગયો છે કે કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રાલયે તેમાં સીધો હસ્તક્ષેપ કરીને તપાસના આદેશ આપ્યા છે. આખરે એક કાગળ સપ્લાય કરતી કંપની અને દેશની સૌથી મોટી શૈક્ષણિક સંસ્થા વચ્ચે એવું શું થયું કે મામલો કોર્ટ સુધી પહોંચી ગયો? ચાલો તેને વિગતવાર સમજીએ.
વિવાદની શરૂઆત: સમયસર સપ્લાય ન થવો
આ સમગ્ર વિવાદનું મૂળ કાગળના પુરવઠામાં થયેલો વિલંબ છે. NCERT નો આરોપ છે કે જે કંપનીને કાગળ સપ્લાય કરવાનો કોન્ટ્રાક્ટ આપવામાં આવ્યો હતો, તેણે નિર્ધારિત સમય મર્યાદામાં કાગળ પહોંચાડ્યા ન હતા. આ વિલંબને કારણે પુસ્તકોની છપાઈ અને વિતરણ પર સીધી અસર પડી, જે વિદ્યાર્થીઓ માટે મુશ્કેલીનું કારણ બન્યું. આ કારણોસર, 22 જૂને NCERT એ તે કંપનીને બે વર્ષ માટે ‘બ્લેકલિસ્ટ’ કરી દીધી હતી. આ નિર્ણયનો અર્થ એ હતો કે કંપની હવે NCERTની કોઈપણ નવી ટેન્ડર કે ખરીદ પ્રક્રિયામાં ભાગ લઈ શકતી ન હતી.
કંપનીનો પોતાનો પક્ષ: ‘યુદ્ધ’ અને મજબૂરીઓ
બીજી તરફ, કાગળ સપ્લાય કરતી કંપનીએ આ સમગ્ર કાર્યવાહીને ખોટી ગણાવી છે. કંપનીનો તર્ક છે કે વિલંબ પાછળ કોઈ દૂષિત ઈરાદો નહોતો, પરંતુ વૈશ્વિક પરિસ્થિતિઓ જવાબદાર હતી. કંપનીના જણાવ્યા અનુસાર, કાગળ બનાવવા માટે વપરાતા એક અનિવાર્ય કેમિકલનો પુરવઠો ઈરાનથી આવવાનો હતો, પરંતુ ત્યાં ચાલી રહેલા યુદ્ધ અને તણાવને કારણે લોજિસ્ટિક્સ અને સપ્લાય ચેઈન સંપૂર્ણપણે ખોરવાઈ ગઈ હતી. કંપનીનું કહેવું છે કે આ એક ‘ફોર્સ મેજર’ (Force Majeure) એટલે કે એવી સ્થિતિ હતી જે તેમના નિયંત્રણની બહાર હતી.
કોર્ટનું વલણ અને NCERTની ‘ઢીલી’ પેરવી
જ્યારે કંપનીએ NCERTના બ્લેકલિસ્ટ કરવાના નિર્ણયને દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં પડકાર્યો, ત્યારે મામલો વધુ રસપ્રદ બન્યો. કોર્ટમાં સુનાવણી દરમિયાન જે બન્યું તેણે NCERTની વહીવટી ક્ષમતા પર સવાલો ઉભા કર્યા. સુનાવણીના દિવસે NCERT તરફથી કોઈ પણ જવાબદાર અધિકારી હાજર નહોતા. આ બેદરકારીનો લાભ કંપનીને મળ્યો. હાઈકોર્ટે વચગાળાની રાહત આપતા NCERTને કંપનીની 6 કરોડ રૂપિયાથી વધુની બેંક ગેરંટી વટાવવા (encash) પર રોક લગાવી દીધી.
શિક્ષણ મંત્રાલય શા માટે નારાજ છે?
કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન આ સમગ્ર મામલે ખૂબ જ ગંભીર છે. મંત્રાલયનું માનવું છે કે NCERT એ માત્ર કોર્ટમાં નબળી પેરવી જ નથી કરી, પરંતુ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા અને યોગ્ય પ્રોટોકોલનું પાલન કર્યું છે કે નહીં, તે પણ શંકાના દાયરામાં છે. મંત્રાલયનું આ પગલું બે કારણોસર ખૂબ મહત્વનું છે:
-
સંસ્થાકીય જવાબદારી: મંત્રાલય એ જાણવા માંગે છે કે કોર્ટમાં NCERT તરફથી કોઈ અધિકારી કેમ પહોંચ્યા નહીં? શું આ માત્ર એક ભૂલ હતી કે તેની પાછળ કોઈ ઊંડી મિલીભગત?
-
જવાબદારી નક્કી કરવી: જો કોઈપણ સ્તરે અધિકારીઓની બેદરકારી કે મનમાની સામે આવશે, તો તેમની સામે કડક શિસ્તભંગના પગલાં લેવામાં આવશે.
આગળ શું થશે?
હવે આ વિવાદ બે મોરચે લડાઈ રહ્યો છે. એક તરફ દિલ્હી હાઈકોર્ટ નક્કી કરશે કે કંપનીને બ્લેકલિસ્ટ કરવાનો નિર્ણય કાયદાકીય રીતે કેટલો યોગ્ય હતો, તો બીજી તરફ શિક્ષણ મંત્રાલયની તપાસ ટીમ નક્કી કરશે કે NCERT ના આંતરિક કામકાજમાં ક્યાં ખામીઓ રહી. તપાસ રિપોર્ટ આવ્યા પછી જ સ્પષ્ટ થશે કે શું કંપનીને બ્લેકલિસ્ટ કરવી યોગ્ય હતી કે પછી NCERT ના અધિકારીઓએ પોતાની ભૂલોનું પરિણામ ભોગવવું પડશે.
શિક્ષણ જગતમાં NCERT ની વિશ્વસનીયતા ખૂબ વધારે છે. લાખો વિદ્યાર્થીઓ આ પુસ્તકો પર નિર્ભર છે, તેથી કાગળના પુરવઠામાં વિલંબ કોઈપણ સંજોગોમાં સ્વીકાર્ય ન હોઈ શકે. પરંતુ, સાથે એ પણ સાચું છે કે સરકારી સંસ્થાઓએ તેમની કાર્યવાહી કરતી વખતે ‘ન્યાયના કુદરતી સિદ્ધાંતો’ (Principles of Natural Justice) નું પાલન કરવું જોઈએ.
જો કંપનીનો દાવો સાચો હોય કે વિલંબ યુદ્ધ જેવા વૈશ્વિક સંકટને કારણે થયો છે, તો તેને બ્લેકલિસ્ટ કરવાનું પગલું થોડું કઠોર લાગી શકે છે. જોકે, NCERT નો પક્ષ પણ એ છે કે તેમને બાળકોના અભ્યાસની ચિંતા છે. હાલમાં, મંત્રાલયની તપાસ એક સકારાત્મક પગલું છે. આશા છે કે આ તપાસથી માત્ર સત્ય જ બહાર નહીં આવે, પરંતુ ભવિષ્યમાં આવી વહીવટી ચૂક ફરી ન થાય તે પણ સુનિશ્ચિત થશે. સરકારી કામકાજમાં જવાબદારી જ એ કડી છે જે જનતાનો વિશ્વાસ કાયમ રાખે છે, અને આ મામલામાં તે જ સૌથી મોટી જરૂરિયાત છે.
