શાળાઓમાં આવશે ટેકનોલોજીની ક્રાંતિ! NCERTએ ૯મીથી ૧૨મી માટે નવું AI મોડ્યુલ કર્યું તૈયાર
દેશમાં શાળાકીય શિક્ષણને આધુનિક ટેકનોલોજી અને ૨૧મી સદીની જરૂરિયાતો સાથે જોડવાની દિશામાં એક મોટો ફેરફાર થવા જઈ રહ્યો છે. નેશનલ કાઉન્સિલ ઓફ એજ્યુકેશનલ રિસર્ચ એન્ડ ટ્રેનિંગ (NCERT) એ ધોરણ ૯મીથી ૧૨મી સુધીના વિદ્યાર્થીઓ માટે ‘કમ્પ્યુટેશનલ થિંકિંગ’ (Computational Thinking) અને ‘આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ’ (AI) પર એક ખાસ પ્રારંભિક મોડ્યુલ તૈયાર કર્યું છે.
શિક્ષણ મંત્રાલયના માર્ગદર્શન હેઠળ અને રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP) ૨૦૨૦ની ભલામણો મુજબ તૈયાર કરવામાં આવેલા આ મોડ્યુલનો મુખ્ય હેતુ વિદ્યાર્થીઓમાં તાર્કિક સોચ, સર્જનાત્મકતા અને તકનીકી સમજણને મજબૂત કરવાનો છે.
આ પહેલની સૌથી ખાસ વાત એ છે કે આ શીખવા માટે વિદ્યાર્થીઓને કમ્પ્યુટર કે એઆઈ (AI) સંબંધિત પહેલાંથી કોઈ કોડિંગ અથવા ટેકનિકલ જાણકારી હોવી જરૂરી નથી. આ મોડ્યુલ સંપૂર્ણપણે શૂન્ય (બેઝિક લેવલ)થી શરૂઆત કરે છે.
ક્રિટિકલ થિંકિંગ અને લોજિકલ એપ્રોચ પર ભાર
એનસીઈઆરટી દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલી પ્રેસ રિલીઝ અનુસાર, આ મોડ્યુલમાં ‘કમ્પ્યુટેશનલ થિંકિંગ’ને માત્ર કમ્પ્યુટર સાથે જ નહીં, પરંતુ કોઈપણ સમસ્યાને વૈજ્ઞાનિક અને વ્યવસ્થિત રીતે ઉકેલવાની કળા તરીકે સમજાવવામાં આવી છે.
આ અભ્યાસક્રમ વિદ્યાર્થીઓને એ સમજવામાં મદદ કરશે કે રોજિંદા જીવનમાં આપણી આસપાસ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ કેવી રીતે કામ કરી રહ્યું છે. આના દ્વારા વિદ્યાર્થીઓમાં કોઈપણ વિષયના ઊંડાણ સુધી જઈને વિચારવાની (Critical Thinking), નવું વિચારવાની (Creativity) અને જટિલ પડકારોના સરળ ઉકેલો શોધવાની ક્ષમતા વિકસાવવામાં આવશે.
કમ્પ્યુટર અને ઈન્ટરનેટ વિના પણ થઈ શકશે અભ્યાસ
ડિજિટલ સંસાધનોની ઉપલબ્ધતામાં તફાવતને ધ્યાનમાં રાખીને એનસીઈઆરટીએ આ મોડ્યુલને ખૂબ જ અનોખી અને વ્યવહારુ (Experiential Learning) શૈલીમાં ડિઝાઇન કર્યું છે:
એક્ટિવિટી બેઝ્ડ લર્નિંગ: આમાં ગ્રુપ ડિસ્કશન (જૂથ ચર્ચા), રોલ-પ્લે, પ્રયોગો અને વિચાર-વિમર્શ જેવી પ્રવૃત્તિઓ સામેલ છે.
ડિજિટલ અસમાનતાનો ઉકેલ: આ મોડ્યુલની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે તેની પ્રવૃત્તિઓ કમ્પ્યુટર/લેપટોપ સાથે તેમજ કોઈપણ ડિજિટલ ડિવાઇસ વગર પણ પૂર્ણ કરી શકાય છે.
મર્યાદિત સાધનોવાળી શાળાઓને ફાયદો: ગ્રામીણ કે દૂર-સુદૂરની એવી શાળાઓ જ્યાં ઇન્ટરનેટ કે કમ્પ્યુટરની મર્યાદિત સુવિધા છે, ત્યાંના વિદ્યાર્થીઓ પણ આ અભ્યાસથી પાછળ નહીં રહે.
AI કન્ટેન્ટની તપાસ અને ડેટા પ્રાઇવસીનું શિક્ષણ
આજના સમયમાં ઇન્ટરનેટ પર ખોટી માહિતી (Misinformation)નો ભંડાર છે. એવામાં આ મોડ્યુલ વિદ્યાર્થીઓને માત્ર એઆઈનો ઉપયોગ કરતા જ નથી શીખવતું, પરંતુ તેનો જવાબદારી અને નૈતિકતા સાથે ઉપયોગ કરવાનું પણ શીખવે છે.
સત્યતાની તપાસ (Fact-Checking): વિદ્યાર્થીઓને એ શીખવવામાં આવશે કે એઆઈ દ્વારા આપવામાં આવેલા જવાબો કે કન્ટેન્ટ પર આંખ બંધ કરીને ભરોસો ન કરે, પરંતુ પોતાની બુદ્ધિનો ઉપયોગ કરીને તેની સચોટતા અને સત્યતાની તપાસ જાતે કરે.
ડિજિટલ સુરક્ષા અને પ્રાઇવસી: ઓનલાઇન છેતરપિંડીથી બચવું, પોતાના વ્યક્તિગત ડેટા (Data Privacy)ને સુરક્ષિત રાખવો અને સાયબર સ્પેસમાં પોતાની ઓળખ સુરક્ષિત રાખવી એ આ મોડ્યુલનો મહત્વનો હિસ્સો છે.
માનવીય વિવેકનું મહત્વ: મોડ્યુલમાં એ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે ટેકનોલોજી ગમે તેટલી આગળ વધી જાય, પણ માનવ સોચ, સર્જનાત્મકતા અને નૈતિક મૂલ્યોનું સ્થાન કોઈ મશીન લઈ શકે નહીં.
એનસીઈઆરટીનું આ નવું મોડ્યુલ ભારતીય શાળાકીય શિક્ષણ પ્રણાલીને એક નવી દિશા આપશે. તે વિદ્યાર્થીઓને માત્ર ટેકનોલોજીના ઉપભોક્તા (Consumer) નહીં બનાવે, પરંતુ તેમને જવાબદાર, જાગૃત અને ટેકનોલોજીનો સાચો ઉપયોગ કરનારા કુશળ નાગરિક બનાવવામાં મદદ કરશે.
