આચાર્ય ચાણક્ય અનુસાર આ ૩ કાર્યોમાં વાપરેલું ધન ક્યારેય વ્યર્થ જતું નથી
માનવ જીવનમાં ધન એટલે કે પૈસાનું એક આગવું અને અતિ મહત્વનું સ્થાન છે. ભૌતિક જગતમાં જીવવા માટે અને દૈનિક જરૂરિયાતોને પૂરી કરવા માટે નાણાં અનિવાર્ય છે. પરંતુ, માનવ સમાજમાં એક બહુ મોટી ગેરસમજ પ્રવર્તે છે કે પૈસા માત્ર કમાવવા અને તેને તિજોરીમાં ભરી રાખવા કે સંગ્રહ કરવા માટે જ હોય છે. આજના આધુનિક સમયમાં પણ લોકો આખી જિંદગી રાત-દિવસ મહેનત કરીને અઢળક સંપત્તિ ભેગી કરે છે, પરંતુ કમનસીબે તેઓ એ નથી સમજી શકતા કે આ કમાયેલા ધનનો સાચો, સકારાત્મક અને સમજદારીપૂર્વક ઉપયોગ ક્યાં કરવો જોઈએ. ભારતના મહાન ફિલોસોફર, અર્થશાસ્ત્રી અને નીતિકાર આચાર્ય ચાણક્યએ તેમના સુપ્રસિદ્ધ ગ્રંથ ‘ચાણક્ય નીતિ’માં ધનની પ્રકૃતિ અને તેના સાચા ઉપયોગ વિશે બહુ ગહન અને સોનેરી વાતો કહી છે.
આચાર્ય ચાણક્ય દ્રઢપણે માનતા હતા કે સંપત્તિની સાચી શક્તિ તેના સંગ્રહમાં નહીં, પરંતુ તેના યોગ્ય વહેણ અને રોકાણમાં રહેલી છે. જેમ તળાવનું પાણી એક જ જગ્યાએ ભરાઈ રહે તો તે સમય જતાં બગડી જાય છે અને વહેતું પાણી હંમેશા શુદ્ધ રહે છે, તેમ ધનનું પણ એવું જ છે. ચાણક્ય નીતિમાં મુખ્યત્વે એવી ૩ જગ્યાઓ કે બાબતોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે જ્યાં ખર્ચવામાં આવેલા પૈસા ક્યારેય વેડફાતા નથી, પરંતુ તે કોઈને કોઈ સ્વરૂપે, ગુણાકાર થઈને વ્યાજ સાથે વ્યક્તિના જીવનમાં સુખ અને સમૃદ્ધિ તરીકે પાછા ફરે છે.
૧. શિક્ષણ અને જ્ઞાન મેળવવા પાછળનો ખર્ચ
આચાર્ય ચાણક્યના મતે, શિક્ષણ અને બૌદ્ધિક વિકાસ પાછળ ખર્ચવામાં આવેલો એક-એક રૂપિયો વાસ્તવમાં ભવિષ્યની સફળતાનું સૌથી મોટું રોકાણ છે. ભૌતિક સંપત્તિ, જમીન-જાયદાદ કે સોનું-ચાંદી કદાચ સમયના વહેણ સાથે ચોરી થઈ શકે છે, નષ્ટ થઈ શકે છે અથવા વહેંચાઈ શકે છે, પરંતુ વ્યક્તિએ મેળવેલું જ્ઞાન અને શિક્ષણ તેની પાસેથી કોઈ ક્યારેય છીનવી શકતું નથી. નવી વસ્તુઓ શીખવી, સારા પુસ્તકો ખરીદવા, નવી સ્કિલ (કૌશલ્ય) વિકસાવવી કે સંતાનોના ઉચ્ચ શિક્ષણ પાછળ કરવામાં આવતો ખર્ચ ભવિષ્યમાં પ્રગતિ અને નવી તકોના અગણિત દરવાજા ખોલે છે. તેથી જ ચાણક્ય જ્ઞાનને પૃથ્વી પરનું સૌથી પવિત્ર અને મૂલ્યવાન ધન માનતા હતા, જે ક્યારેય ઘટતું નથી પણ હંમેશા વધે છે.
૨. જરૂરિયાતમંદોની સેવા અને દાન-પુણ્ય પર ખર્ચ
ચાણક્ય નીતિ અનુસાર, સમાજના વંચિત, ગરીબ અને જરૂરિયાતમંદ લોકોને મદદ કરવા માટે અથવા દાન અને પરોપકારના કાર્યોમાં વાપરેલું ધન ક્યારેય એળે જતું નથી. દાન કરવું એ માત્ર એક ધાર્મિક કે સામાજિક જવાબદારી નથી, પરંતુ માનવીય મૂલ્યોને મજબૂત કરવાનું અને સમાજમાં સંતુલન જાળવવાનું એક અદભુત માધ્યમ છે. આચાર્ય ચાણક્ય માનતા હતા કે જે વ્યક્તિ પોતાની કમાણીમાંથી એક નાનો હિસ્સો નિઃસ્વાર્થ ભાવે પરોપકારમાં વાપરે છે, તેના વ્યક્તિત્વમાં ગહન સમૃદ્ધિ આવે છે. આવા ઉમદા કાર્યોથી વ્યક્તિને સમાજમાં આદર-સન્માન, આશીર્વાદ અને માનસિક શાંતિ મળે છે, જે ભૌતિક સુખો કરતાં ક્યાંય વધુ મૂલ્યવાન છે. કુદરતનો નિયમ છે કે તમે જે વહેંચો છો, તે તમારી પાસે હજારો ગણું થઈને પાછું આવે છે.
૩. ઉત્તમ સ્વાસ્થ્ય અને તંદુરસ્ત જીવનશૈલી પાછળ ખર્ચ
આચાર્ય ચાણક્યએ માનવ શરીર અને સ્વાસ્થ્યને જીવનની સૌથી મોટી અને પ્રથમ સંપત્તિ ગણાવી છે. કહેવત છે ને કે ‘પહેલું સુખ તે જાતે નર્યા’. જો તમારી પાસે અઢળક પૈસા, મોભો, વૈભવ અને ઉચ્ચ પદ હોય પરંતુ તમારું શરીર રોગોથી ઘેરાયેલું હોય, તો એ તમામ વૈભવ તદ્દન નકામો અને અર્થહીન બની જાય છે. ચાણક્ય નીતિ મુજબ, પૌષ્ટિક અને શુદ્ધ ખોરાક, નિયમિત હેલ્થ ચેકઅપ, વ્યાયામ, યોગ અને સ્વસ્થ જીવનશૈલી જાળવવા પાછળ જે પૈસા ખર્ચવામાં આવે છે, તે વાસ્તવમાં તમારી સુરક્ષા અને આયુષ્યનું રોકાણ છે. એક સ્વસ્થ વ્યક્તિ જ જીવનના તમામ પડકારોનો હિંમતપૂર્વક સામનો કરી શકે છે અને પોતાની સંપત્તિનો સાચો આનંદ માણી શકે છે.
ધનની સાચી સાર્થકતા તેના સદઉપયોગમાં છે
આચાર્ય ચાણક્યના આ વિચારો આજના આધુનિક અને અંધાધૂંધ દોટવાળા યુગમાં દરેક મનુષ્ય માટે આંખ ઉઘાડનારા સાબિત થાય તેમ છે. માત્ર બેંક બેલેન્સ વધારતા રહેવાથી વ્યક્તિ સાચા અર્થમાં સુખી થઈ શકતો નથી. સંપત્તિની અસલી તાકાત તેના યોગ્ય અને કલ્યાણકારી ઉપયોગમાં જ છુપાયેલી છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ શિક્ષણ, સ્વાસ્થ્ય અને દાન જેવી સકારાત્મક બાબતો પર ઉદારતાથી ખર્ચ કરે છે, ત્યારે તે માત્ર આર્થિક રીતે જ નહીં, પણ માનસિક, સામાજિક અને આધ્યાત્મિક સ્તરે પણ અત્યંત સમૃદ્ધ બને છે અને તેનો સંસાર ખુશીઓથી ભરાઈ જાય છે.
