ભૂલથી પણ ન લેતા આ કેટેગરીની પેઈનકિલર્સ! જાણો કેવી રીતે ધીમે-ધીમે કિડનીને નુકસાન પહોંચાડે છે દરરોજ લેવાતી ગોળીઓ!
આજના સમયમાં થોડો પણ શારીરિક દુખાવો થાય—જેમ કે માથાનો દુખાવો, દાંતનો દુખાવો, સાંધાનો દુખાવો કે તાવ—એટલે મોટાભાગના લોકો તુરંત જ તબીબની સલાહ લીધા વગર મેડિકલ સ્ટોર પરથી દુખાવાની ગોળીઓ (Painkillers) ખરીદીને ખાઈ લેતા હોય છે. આવી દવાઓ ક્ષણભર માટે દુખાવામાંથી રાહત આપે છે, પરંતુ શું તમે જાણો છો કે વગર વિચાર્યે અને વારંવાર લેવાતી આ દવાઓ તમારી કિડનીને કાયમી નુકસાન પહોંચાડી શકે છે?
તાજેતરમાં ભારતની સેન્ટ્રલ ડ્રગ્સ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઈઝેશન (CDSCO) દ્વારા પેઈનકિલર્સ, ખાસ કરીને Non-Steroidal Anti-Inflammatory Drugs (NSAIDs) અને કેટલીક એન્ટીબાયોટીક્સના વધુ પડતા ઉપયોગ સામે ગંભીર ચેતવણી જારી કરવામાં આવી છે.
પેઈનકિલર્સ અને કિડની વચ્ચે શું સંબંધ છે?
આપણી કિડની શરીરનું એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અંગ છે, જે લોહીમાંથી ઝેરી તત્વો અને વધારાનું પાણી ગાળીને પેશાબ વાટે બહાર કાઢવાનું કામ કરે છે. જ્યારે આપણે કોઈ પણ દવા ગળીએ છીએ, ત્યારે તેને પ્રોસેસ કરવાની અને શરીરમાંથી બહાર ફેંકવાની મુખ્ય જવાબદારી કિડની અને લીવરની હોય છે.
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ સતત અથવા ઊંચા ડોઝમાં NSAIDs શ્રેણીની દુખાવાની દવાઓ (જેમ કે આઈબુપ્રોફેન, ડાયક્લોફેનેક, નેપ્રોક્સેન) ત્યારે આ દવાઓ કિડની તરફ જતા રક્તપ્રવાહ (Blood Flow) ને ઘટાડી દે છે. કિડનીને પૂરતું લોહી ન મળવાને કારણે તેની ગાળણ પ્રક્રિયા ધીમી પડે છે અને ધીમે ધીમે કિડનીના કોષો ક્ષતિગ્રસ્ત થવા લાગે છે.
CDSCO ની મુખ્ય ચેતવણી અને તબીબી તારણો
CDSCO દ્વારા જારી કરવામાં આવેલી એડવાઈઝરી મુજબ, ડોક્ટરના પ્રિસ્ક્રિપ્શન વગર ઓવર-ધ-કાઉન્ટર (OTC) ખરીદીને પેઈનકિલર્સ અને એન્ટીબાયોટીક્સ ખાવાની ટેવ અત્યંત જોખમી છે.
૧. એક્યુટ કિડની ઈન્જરી (Acute Kidney Injury – AKI): વધુ પડતી પેઈનકિલર્સ લેવાથી અચાનક જ કિડની કામ કરતી બંધ થઈ શકે છે, જેને એક્યુટ કિલની ઈન્જરી કહેવાય છે.
૨. ક્રોનિક કિડની ડિસીઝ (CKD): લાંબા સમય સુધી દરરોજ કે અઠવાડિયામાં વિગર કારણે ગોળીઓ લેવાથી કિડની ધીમે ધીમે કાયમ માટે ખરાબ થઈ જાય છે અને દર્દીએ ડાયાલિસિસ કે કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ સુધી પહોંચવું પડે છે.
૩. એન્ટીબાયોટીક્સનો અતિરેક: માત્ર પેઈનકિલર્સ જ નહીં, પરંતુ ઈન્ફેક્શન વગર કે અધૂરા કોર્સ સાથે લેવાતી મજબૂત એન્ટીબાયોટીક્સ પણ કિડની પર ઝેરી અસર (Nephrotoxicity) ઊભી કરે છે.
કયા લોકોને સૌથી વધુ જોખમ છે?
જોકે, વગર સલાહે દવા લેવી દરેક માટે હાનિકારક છે, પરંતુ નીચે જણાવેલા જૂથના લોકો માટે પેઈનકિલર્સ લેવી વધુ ઘાતક સાબિત થઈ શકે છે:
વૃદ્ધ વ્યક્તિઓ: ઉંમર વધવાની સાથે કિડનીની કાર્યક્ષમતા કુદરતી રીતે ઘટે છે, તેથી તેમને દવાની અસર ઝડપથી થાય છે.
ડાયાબિટીસ અને બીપીના દર્દીઓ: હાઈ બ્લડ પ્રેશર અને મધુપ્રમેહના દર્દીઓમાં કિડની પહેલાથી જ સંવેદનશીલ હોય છે.
પાણી ઓછું પીતા લોકો (Dehydration): શરીરમાં પાણીનું પ્રમાણ ઓછું હોય ત્યારે પેઈનકિલર્સ લેવાથી કિડની પર બમણું દબાણ આવે છે.
હૃદયના રોગીઓ: હૃદયની બીમારી ધરાવતા લોકો માટે પણ NSAIDs ખૂબ જોખમી ગણાય છે.
પેઈનકિલર્સના ઉપયોગ વખતે રાખવી પડતી સાવચેતીઓ
આપણા રોજિંદા જીવનમાં દવાઓનો યોગ્ય અને મર્યાદિત ઉપયોગ કરવો એ જ કિડનીને સુરક્ષિત રાખવાનો શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે. આ માટે નીચેની બાબતો ખાસ ધ્યાનમાં રાખવી:
૧. સ્વ-દવા (Self-Medication) બંધ કરો: માથાનો સામાન્ય દુખાવો કે તાવ આવે ત્યારે તુરંત જ કેમિસ્ટ પાસેથી ગોળી લઈને ખાવાની ટેવ છોડો.
૨. ડોક્ટરની સલાહ અચૂક લો: જો દુખાવો અસહ્ય હોય કે સતત રહેતો હોય, તો ક્વોલિફાઈડ તબીબ પાસે તપાસ કરાવો અને તેઓ જે ડોઝ અને સમયગાળો સૂચવે તે મુજબ જ દવા લો.
૩. પાણી પૂરતા પ્રમાણમાં પીવો: જ્યારે પણ તમે કોઈ દવા લેતા હોવ ત્યારે દિવસ દરમિયાન પૂરતું પાણી પીવો જેથી કિડની પરથી કેમિકલ્સનો બોજ ઘટે.
૪. ખાલી પેટે દવા ન લેવી: મોટાભાગની NSAIDs ગોળીઓ પેટમાં એસિડિટી અને અલ્સર કરી શકે છે, તેથી તેને હંમેશા જમ્યા પછી જ લેવી જોઈએ.
૫. અન્ય વિકલ્પો અપનાવો: હળવા દુખાવામાં ફિઝિયોથેરાપી, ગરમ કે ઠંડો શેક, પૂરતો આરામ અને યોગ જેવા કુદરતી વિકલ્પોનો સહારો લો.
કિડની ખરાબ થવાના પ્રારંભિક લક્ષણો
જો તમે ભૂતકાળમાં વધુ પડતી પેઈનકિલર્સ લીધી હોય અને નીચે મુજબના લક્ષણો જણાય, તો તુરંત જ કિડનીની તપાસ (KFT – Kidney Function Test) કરાવવી જોઈએ:
પેશાબના પ્રમાણમાં ઘટાડો થવો કે પેશાબમાં ફીણ આવવા.
આંખોની નીચે અને પગના તળિયા કે પિંડીઓમાં સોજા આવવા.
સતત થાક લાગવો, ઉબકા આવવા કે ભૂખ ન લાગવી.
ચામડી પર ખંજવાળ આવવી અને બ્લડ પ્રેશર અચાનક વધી જવું.
દુખાવો એ શરીરનો એક સંકેત છે કે અંદર કંઈક ગડબડ છે, તેને દવાઓથી દબાવી દેવાને બદલે તેના મૂળ કારણની સારવાર કરાવવી સમજદારી છે. કિડની એ શરીરનું મૌન અંગ છે; તે ૭૦-૮૦% ખરાબ થઈ જાય ત્યાં સુધી ઘણીવાર કોઈ મોટા લક્ષણો બતાવતું નથી. તેથી, CDSCO ની આ ચેતવણીને ગંભીરતાથી લઈને આજે જ વગર પ્રિસ્ક્રિપ્શને પેઈનકિલર્સ ખાવાની ટેવનો ત્યાગ કરો.
