અમેરિકા-ઇરાન ડીલનો રિપોર્ટ આપવા ચીન પહોંચ્યા પાકિસ્તાની સૈન્ય વડા આસિમને મુનીર: શી જિનપિંગ નક્કી કરશે આગામી વ્યુહરચના
પશ્ચિમ એશિયા (મિડલ ઇસ્ટ) ના ભૌગોલિક-રાજકીય સમીકરણોમાં પડદા પાછળ એક બહુ મોટી હલચલ ચાલી રહી છે. ઇરાન અને અમેરિકા વચ્ચે પરમાણુ કરારને લઈને જે મહત્વપૂર્ણ પ્રગતિ થઈ છે, તેનો સંપૂર્ણ રિપોર્ટ ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગને સોંપવા માટે પાકિસ્તાનના સૈન્ય વડા જનરલ આસિમ મુનીર અચાનક બેઇજિંગ પહોંચી ગયા છે. જનરલ મુનીર અહીં માત્ર રિપોર્ટ જ નહીં સોંપે, પરંતુ જિનપિંગ સાથે મળીને ભવિષ્યના ‘એક્શન પ્લાન’ અંગે પણ વિસ્તૃત ચર્ચા કરશે. આ આખી પ્રક્રિયામાં સૌથી ચોંકાવનારી બાબત એ છે કે ચીન આ વૈશ્વિક સમજૂતીમાં પડદા પાછળ રહીને સૌથી મોટી ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે.
બીજી તરફ, વર્ષોથી કટ્ટર દુશ્મન ગણાતા અમેરિકા અને ઇરાનને એક ટેબલ પર લાવવામાં અને બંને દેશો વચ્ચે પરમાણુ કરાર કરાવવામાં પાકિસ્તાન માત્ર એક ‘મેસેન્જર’ (દૂત) તરીકે કામ કરી રહ્યું છે, જે એક દેશના ગુપ્ત સંદેશાઓ બીજા દેશ સુધી પહોંચાડે છે. ઇરાનની રાજધાની તેહરાનની મહત્વની મુલાકાત પતાવીને જનરલ આસિમ મુનીર સીધા બેઇજિંગ પહોંચ્યા છે, જ્યાં તેઓ ચીનના સર્વોચ્ચ નેતાને મળશે. આ મહત્વપૂર્ણ પ્રવાસમાં તેમની સાથે પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન શહબાઝ શરીફ પણ હાજર છે.
જિનપિંગના આદેશ પર પાકિસ્તાન કઈ રીતે સક્રિય થયું?
રાજદ્વારી સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, જનરલ આસિમ મુનીર ચીનમાં ઇરાન અને અમેરિકા વચ્ચે થયેલી ડીલની પળેપળની વિગતો પ્રમુખ જિનપિંગ સમક્ષ રજૂ કરશે. વાસ્તવમાં, આ વાર્તાની પાછળ એક મોટો ઘટનાક્રમ છુપાયેલો છે. ચાલુ મહિનાની મધ્યમાં જ્યારે અમેરિકી પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ ચીનની મુલાકાતે ગયા હતા, ત્યારે ઇરાન અને અમેરિકા વચ્ચેની પરમાણુ વાટાઘાટો સંપૂર્ણપણે ઠપ્પ થઈ ચૂકી હતી અને યુદ્ધ વિરામની કોઈ આશા દેખાતી નહોતી.
તે સમયે ટ્રમ્પે વ્યક્તિગત રીતે બેઇજિંગ (ચીન) પાસે આ મામલે મદદ માંગી હતી. ટ્રમ્પની વિનંતી બાદ, ચીને પોતાના પ્રભાવનો ઉપયોગ કરીને પાકિસ્તાનને આ શાંતિ પ્રક્રિયા નવા છેડેથી શરૂ કરવાનો કડક આદેશ આપ્યો હતો. ચીન પશ્ચિમ એશિયામાં પોતાની પકડ મજબૂત કરવા માટે આ તકનો ઉપયોગ કરવા માંગતું હતું, તેથી તેણે પાકિસ્તાનને મેદાનમાં ઉતાર્યું.
તેહરાનથી વોશિંગ્ટન: કઈ રીતે ફાઇનલ થયો શાંતિ ડ્રાફ્ટ?
ચીનનો આદેશ મળતા જ પાકિસ્તાની સૈન્ય વડા અને સરકાર એક્શન મોડમાં આવી ગયા હતા. સૌથી પહેલા બંને દેશો (અમેરિકા અને ઇરાન) વચ્ચે પરમાણુ કરારના પ્રારંભિક દસ્તાવેજો એટલે કે ‘ડ્રાફ્ટ’ ની આપ-લે કરવામાં આવી. આ વાટાઘાટો દરમિયાન એવું નક્કી કરવામાં આવ્યું કે લાંબા ગાળાના કાયમી કરાર કરતા પહેલાં બંને પક્ષો વચ્ચે એક ‘અંતરિમ કરાર’ (Interim Agreement) કરવામાં આવશે, જેથી પરસ્પર વિશ્વાસ ઊભો થઈ શકે. આ અંતરિમ કરાર સફળ રહ્યા બાદ જ ફાઈનલ કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવશે.
આ શાંતિ ડ્રાફ્ટને ઇરાન પાસે મંજૂર કરાવવા માટે પાકિસ્તાની સૈન્ય વડા જનરલ આસિમ મુનીર પોતે અમેરિકાનો ખાસ સંદેશો લઈને તેહરાન ગયા હતા. ત્યાં તેમણે ઇરાનના વડાપ્રધાન મસૂદ પેઝેશ્કિયાન અને ઇરાની વાર્તાલાપ ટીમના વડા ગાલિબફ સાથે ખૂબ જ ગુપ્ત અને લાંબી બેઠક કરી હતી. ઇરાન પાસેથી લીલી ઝંડી મળ્યા બાદ મુનીરે આ સંદેશ તાત્કાલિક અમેરિકા મોકલ્યો, જ્યાં વોશિંગ્ટને પણ આ શરતો પર પોતાની સહમતી દર્શાવી દીધી. હવે આ આખી સફળ મધ્યસ્થીનો અંતિમ રિપોર્ટ આપવા માટે મુનીર ચીન પહોંચ્યા છે.
ઇરાનને સતાવી રહ્યો છે અમેરિકાનો ડર: ચીનની ગેરંટીની માંગ
અહેવાલો મુજબ, પાકિસ્તાની સૈન્ય વડા અને શી જિનપિંગ વચ્ચેની આ બેઠક આગામી વડચકાં રોકવા માટે ખૂબ મહત્વની છે. ઇરાન સૈદ્ધાંતિક રીતે અમેરિકાની શરતો પર સહમત તો થઈ ગયું છે, પરંતુ તેને આ ડીલના ભવિષ્યને લઈને ભારે ચિંતા છે. ઇરાન ઈચ્છે છે કે તેને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે એક પાકી ગેરંટી મળે કે આ કરારનું બંને પક્ષો દ્વારા ચુસ્તપણે પાલન કરવામાં આવશે.
આ અંગે પત્રકારો સાથે વાત કરતા ઇરાનના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા ઇસ્માઇલ બાગેઇએ જણાવ્યું હતું કે, “અમે સૈદ્ધાંતિક રીતે કેટલાક મુખ્ય મુદ્દાઓ પર ચોક્કસ સહમત થયા છીએ, પરંતુ હજુ સુધી આ ડીલ લાંબી ચાલશે તેની કોઈ લેખિત કે મજબૂત ગેરંટી મળી નથી. તેથી કાયમી ડીલ થઈ જ ગઈ છે તેવું કહેવું હજુ વહેલું ગણાશે.”
વાસ્તવમાં, ઇરાનને જૂનો કડવો અનુભવ છે અને તેને ડર છે કે ભવિષ્યમાં અમેરિકા પોતાની આદત મુજબ આ કરારમાંથી અચાનક મુખ ફેરવી લેશે (પીછેહઠ કરશે). જો અમેરિકા ફરી વચન તોડશે, તો ઇરાને ફરીથી આર્થિક પ્રતિબંધો અને યુદ્ધના ભયાનક દલદલમાં હોમાવવું પડશે. તેથી ઇરાન ઈચ્છે છે કે દુનિયાની કોઈ મોટી મહાસત્તા આ કરારના જામીન (ગેરંટર) બને અને અમેરિકા તેના પર ફરી ક્યારેય હુમલો નહીં કરે તેવી જવાબદારી લે. આ ભૂમિકા માટે ઇરાનને ચીન સિવાય બીજો કોઈ યોગ્ય દેશ દેખાતો નથી.
ચીન અને ઇરાનની જૂની દોસ્તી
આ આખા વિવાદમાં ચીન શા માટે ઇરાનની આટલી મદદ કરી રહ્યું છે, તેની પાછળ પણ મોટા આર્થિક અને સૈન્ય કારણો છે. ચીન લાંબા સમયથી ઇરાનનો સૌથી મોટો સૈન્ય અને વ્યૂહાત્મક સહયોગી દેશ રહ્યો છે. તાજેતરમાં પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલેલા યુદ્ધ દરમિયાન પણ ચીને ઇરાનને અત્યંત આધુનિક સેટેલાઇટ ડેટા, જાસૂસી માહિતી અને ઘાતક હથિયારો પૂરા પાડ્યા હતા.
ચીન જાણે છે કે જો ઇરાન સુરક્ષિત રહેશે, તો જ મિડલ ઇસ્ટના તેલના કુવાઓ પર તેનો પ્રભાવ રહેશે. આથી, જનરલ આસિમ મુનીર અને શી જિનપિંગ વચ્ચેની બેઠકમાં ચીન પોતે આ કરારની આંતરરાષ્ટ્રીય ગેરંટી લેવા તૈયાર થાય છે કે નહીં, તેના પર સમગ્ર વિશ્વની નજર ટકેલી છે. જો ચીન આ ગેરંટી આપશે, તો પશ્ચિમ એશિયામાં એક નવા યુગની શરૂઆત થશે, જ્યાં અમેરિકાની સામે ચીન સુપરપાવર તરીકે ઉભરી આવશે.
