હિંદ મહાસાગરનું નવું રણમેદાન: સેશેલ્સમાં ભારત-ચીન વચ્ચે ‘કોલ્ડ વોર’ અને પીએમ મોદીનો માસ્ટર સ્ટ્રોક
હિંદ મહાસાગર, જે વિશ્વના દરિયાઈ વેપારની ધમની સમાન છે, તે આજે વિશ્વની બે મહાસત્તાઓ – ભારત અને ચીન – વચ્ચેના રણનીતિક દાવપેચનું કેન્દ્ર બની ગયું છે. તાજેતરમાં સેશેલ્સના 50મા રાષ્ટ્રીય દિવસના સમારોહમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની હાજરી અને ત્યાં ભારતીય નૌકાદળના જહાજો ‘તરકશ’ અને ‘ઈક્ષક’નું આગમન એ માત્ર એક ઔપચારિક મુલાકાત નહોતી, પરંતુ તે એક શક્તિ પ્રદર્શન અને ભારતની મજબૂત વિદેશ નીતિનો એક ‘માસ્ટર સ્ટ્રોક’ હતો. જ્યારે ચીન પણ આ આઈલેન્ડ પર પોતાનો પ્રભાવ જમાવવા માટે સતત પ્રયત્નશીલ છે, ત્યારે આ ઘટનાએ હિંદ મહાસાગરમાં વધતા તણાવને ફરી એકવાર સપાટી પર લાવી દીધો છે.
સેશેલ્સનું રણનીતિક મહત્વ: માત્ર એક ટાપુ નથી!
સેશેલ્સ ભલે 115 ટાપુઓનો બનેલો એક નાનકડો દેશ હોય, પરંતુ તેની ભૌગોલિક સ્થિતિ તેને હિંદ મહાસાગરનો સૌથી મહત્વનો ‘ચોક પોઈન્ટ’ (Choke Point) બનાવે છે. પૂર્વ આફ્રિકાના દરિયાકિનારાથી થોડે દૂર અને પશ્ચિમ હિંદ મહાસાગરના મધ્યમાં સ્થિત આ ટાપુઓ પર જેનું નિયંત્રણ હોય, તે આખો વિસ્તાર સાંભળી શકે છે. ભારત માટે આ ટાપુઓ માત્ર મિત્ર દેશ નથી, પરંતુ પોતાની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને દરિયાઈ વેપાર માર્ગોની રક્ષા માટે એક ‘લાઈફલાઈન’ છે.
બીજી તરફ, ચીન ‘સ્ટ્રિંગ ઓફ પર્લ્સ’ (String of Pearls) નીતિ હેઠળ હિંદ મહાસાગરમાં પોતાના પગપેસારો કરી રહ્યું છે. શ્રીલંકાના હમ્બનટોટાથી લઈને માલદીવ અને પાકિસ્તાનના ગ્વાદર સુધી ચીને બંદરો બાંધીને ભારતને ઘેરવાની કોશિશ કરી છે. સેશેલ્સ એ ચીનની આ માળાનો એક મહત્વનો મણકો બનવા માંગે છે, જેથી તેઓ ભારતીય નૌકાદળની હિલચાલ પર સતત નજર રાખી શકે.
વડાપ્રધાન મોદીનો ‘માસ્ટર સ્ટ્રોક’
સેશેલ્સના 50મા સ્વાતંત્ર્ય દિવસ પર પીએમ મોદીનું મુખ્ય અતિથિ તરીકે પહોંચવું એ ભારતની ‘નેબરહુડ ફર્સ્ટ’ અને ‘સાગર’ (SAGAR – Security and Growth for All in the Region) વિઝનનું પ્રતિબિંબ છે. આ પ્રવાસ દરમિયાન પીએમ મોદીએ માત્ર શબ્દોથી નહીં, પણ નક્કર પગલાંઓથી સેશેલ્સને ભારતનો અતૂટ મિત્ર હોવાનો વિશ્વાસ અપાવ્યો.
ભારત અને સેશેલ્સ વચ્ચેના સંરક્ષણ સહયોગમાં સૌથી મોટું પાસું ‘એજમ્પશન આઈલેન્ડ’ (Assumption Island) છે. ભારત આ ટાપુ પર એરસ્ટ્રિપ અને નેવલ ફેસિલિટીઝ વિકસાવી રહ્યું છે. આ સુવિધા મળવાથી ભારતીય નૌકાદળને હિંદ મહાસાગરના વિશાળ પટ્ટા પર 24/7 નજર રાખવામાં મદદ મળે છે. આ ઉપરાંત, ભારતે ત્યાં ‘કોસ્ટલ સર્વેલન્સ રડાર સિસ્ટમ’ (CSRS) લગાવી છે, જે ભારતીય નૌકાદળને તે વિસ્તારનો ‘રિયલ-ટાઈમ ડેટા’ પૂરો પાડે છે. આ ડેટા ચીની સબમરીન અને યુદ્ધપોતોની શંકાસ્પદ હિલચાલને ઓળખવા માટે અત્યંત નિર્ણાયક સાબિત થઈ રહ્યો છે.
ચીનની વ્યાકુળતા અને પ્રતિક્રિયા
ચીન માટે સેશેલ્સનું મહત્વ તેના ‘બેલ્ટ એન્ડ રોડ ઇનિશિયેટિવ’ (BRI) પ્રોજેક્ટ માટે પણ છે. ચીન જ્યારે જુએ છે કે ભારત સેશેલ્સ સાથેના સંબંધોને ગાઢ બનાવી રહ્યું છે, ત્યારે તે તુરંત જ પોતાનું વલણ આક્રમક કરી દે છે. સેશેલ્સના રાષ્ટ્રીય દિવસના સમારોહમાં ચીને પણ પોતાના યુદ્ધપોત મોકલીને પોતાની હાજરી બતાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. આ ઘટના સ્પષ્ટ કરે છે કે હવે હિંદ મહાસાગર એક એવું રણમેદાન બનવા જઈ રહ્યું છે જ્યાં ‘સોફ્ટ પાવર’ (કુટનીતિ) અને ‘હાર્ડ પાવર’ (લશ્કરી તાકાત) બંનેનો ઉપયોગ એકસાથે થઈ રહ્યો છે.
ચીનનું સેશેલ્સ પર ડોરે નાખવાનું કારણ માત્ર સુરક્ષા નથી, પણ આફ્રિકાના બજારો સુધી પોતાની પહોંચ બનાવવી અને દરિયાઈ સંસાધનો પર કબજો જમાવવો પણ છે. પરંતુ ભારતની હાજરી ચીન માટે એક મોટો અવરોધ છે.
સુરક્ષા અને વિકાસનું સંતુલન
સેશેલ્સના રાષ્ટ્રપતિ સાથેની મુલાકાત દરમિયાન પીએમ મોદીએ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ભારત માત્ર પોતાના ફાયદા માટે સેશેલ્સનો ઉપયોગ નથી કરી રહ્યું. ભારતનું માનવું છે કે ભારત અને સેશેલ્સની સુરક્ષા એકબીજા સાથે જોડાયેલી છે. તટીય વ્યવસ્થાપન, હાઈડ્રોગ્રાફી (દરિયાઈ નકશા બનાવવા) અને દરિયાઈ ચાંચિયાગીરી (Piracy) રોકવા માટે ભારત સેશેલ્સને જે તાલીમ અને ટેકનોલોજી આપી રહ્યું છે, તે સેશેલ્સ માટે અત્યંત ફાયદાકારક છે.
આ સહયોગ માત્ર લશ્કરી નથી, પણ માનવીય પણ છે. ભારતીય નૌકાદળના જહાજો માત્ર યુદ્ધ માટે નથી, પરંતુ જ્યારે સેશેલ્સમાં કુદરતી આફતો આવે છે, ત્યારે ‘ફર્સ્ટ રિસ્પોન્ડર’ તરીકે ભારત સૌથી પહેલા પહોંચે છે. આ ભાવનાત્મક જોડાણ ચીન જેવી શક્તિઓ પાસે નથી, જે માત્ર ‘ડેપ્ટ ટ્રેપ’ (દેવાની જાળ) માં ફસાવવા માટે જાણીતી છે.
આગળનો રસ્તો: ભારતનું રણનીતિક વિઝન
હિંદ મહાસાગરમાં ભારતની સ્થિતિ આજે પહેલા કરતા ઘણી મજબૂત છે. ‘ક્વોડ’ (QUAD) દેશો સાથેનું જોડાણ અને સેશેલ્સ જેવા મિત્ર દેશો સાથેની રણનીતિક ભાગીદારી એ ભારતને એક ‘નેટ સિક્યોરિટી પ્રોવાઈડર’ તરીકે સ્થાપિત કરે છે. ચીન ભલે પોતાની આર્થિક શક્તિથી ટાપુ દેશોને લલચાવવાનો પ્રયાસ કરે, પણ ભારત તેના વર્ષો જૂના સાંસ્કૃતિક અને સુરક્ષા સંબંધોના આધારે વધુ ભરોસાપાત્ર પાર્ટનર તરીકે ઊભું છે.
આવનારા દાયકાઓમાં, હિંદ મહાસાગરની શાંતિ અને સ્થિરતા ભારતની વિદેશ નીતિ પર નિર્ભર કરશે. સેશેલ્સમાં ભારતીય સૈનિકો અને જહાજોનું દેખાવું એ ચીનને એક સ્પષ્ટ સંદેશ છે: “હિંદ મહાસાગર કોઈનું ખાનગી મેદાન નથી, અને ભારત પોતાના રણનીતિક હિતોની રક્ષા કરવા માટે સંપૂર્ણ સક્ષમ છે.”
પીએમ મોદીની સેશેલ્સની આ ઐતિહાસિક મુલાકાત ભારતની વધતી જતી વૈશ્વિક મહત્વાકાંક્ષાનું પ્રતીક છે. ચીન ભલે પોતાના યુદ્ધપોતો મોકલીને ભારતને આંખ બતાવે, પણ ભારત જે રીતે ‘સાગર’ મંત્ર સાથે મિત્ર દેશોને સાથે લઈને ચાલી રહ્યું છે, તે ચીનની આક્રમક નીતિઓનો પરાજય છે. હિંદ મહાસાગર હવે ભારત માટે માત્ર એક દરિયો નથી, પરંતુ તે દેશની સુરક્ષા અને સમૃદ્ધિની ગેરંટી છે. ભારતની આ રણનીતિક સાવધાની જ ભવિષ્યમાં ચીનના વિસ્તારવાદી ઈરાદાઓને રોકવા માટે સૌથી મોટું હથિયાર સાબિત થશે.
