દિવ્યાંગ પેન્શન યોજનામાં મોટા ફેરફાર: ઉંમરની મર્યાદા દૂર, માસિક પેન્શન વધારીને ₹૩૭૫ કરાયું
કેન્દ્ર સરકારે દેશના ગરીબ અને વંચિત વર્ગો માટે ચાલતી સામાજિક સુરક્ષા યોજનાઓમાં એક મોટો અને મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર કર્યો છે. દાયકાઓથી ચાલી આવતી ‘નેશનલ સોશિયલ આસિસ્ટન્સ પ્રોગ્રામ’ (NSAP) નું નામ બદલીને હવે ‘પ્રધાનમંત્રી સામાજિક સહાયતા યોજના’ કરવામાં આવ્યું છે. આ સાથે જ સરકારે દિવ્યાંગ પેન્શન યોજનાના નિયમોમાં મોટા સુધારા કરીને માસિક પેન્શનની રકમમાં વધારો કર્યો છે અને લાભાર્થીઓ માટે વય મર્યાદા તેમજ વિકલાંગતાના ટકાવારીના ધોરણો હળવા કર્યા છે.
બુધવાર, ૧૪ ઓક્ટોબરે બહાર પાડવામાં આવેલી કેબિનેટ પ્રેસ રિલીઝ અનુસાર, આ યોજના વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ થી ૨૦૩૦-૩૧ સુધીના આગામી પાંચ વર્ષ માટે ચાલુ રહેશે. આ સમયગાળા દરમિયાન સરકાર આ સામાજિક સહાય યોજનાઓ માટે કુલ રૂ. ૫૩,૪૨૮ કરોડનો ખર્ચ કરશે. જે પરિવારો માસિક પેન્શન અને આર્થિક સહાય પર નિર્ભર છે, તેમના માટે આ ફેરફારો ખૂબ જ રાહતરૂપ સાબિત થશે.
યોજનાનું નવું માળખું અને નવા નામો
૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૯૫ના રોજ શરૂ થયેલો એનએસએપી (NSAP) કાનૂની અને સામાજિક દ્રષ્ટિએ ગરીબી રેખા નીચે (BPL) જીવતા પરિવારોને ૧૦૦ ટકા કેન્દ્રીય નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે, જેથી સમગ્ર દેશમાં એકસમાન આધાર મળી રહે. સરકારે હવે આ મુખ્ય પ્રોગ્રામ સહિત તેની તમામ ઉપ-યોજનાઓ (Sub-schemes) ના નામો બદલી નાખ્યા છે:
ઇન્દિરા ગાંધી નેશનલ ઓલ્ડ એજ પેન્શન સ્કીમ (IGNOAPS): હવે ‘પ્રધાનમંત્રી વૃદ્ધાવસ્થા પેન્શન યોજના’ તરીકે ઓળખાશે.
ઇન્દિરા ગાંધી નેશનલ વિડો પેન્શન સ્કીમ (IGNWPS): હવે ‘પ્રધાનમંત્રી વિધવા પેન્શન યોજના’ તરીકે ઓળખાશે.
ઇન્દિરા ગાંધી નેશનલ ડિસેબિલિટી પેન્શન સ્કીમ (IGNDPS): હવે ‘પ્રધાનમંત્રી દિવ્યાંગજન પેન્શન યોજના’ તરીકે ઓળખાશે.
નેશનલ ફેમિલી બેનિફિટ સ્કીમ (NFBS): હવે ‘પ્રધાનમંત્રી પરિવાર લાભ યોજના’ તરીકે ઓળખાશે.
કેબિનેટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે વૃદ્ધો, વિધવાઓ અને સામાજિક પરિવાર સહાય યોજનાઓના હાલના નિયમો અને આર્થિક મદદ યથાવત રહેશે, જ્યારે મુખ્ય ફેરફાર અને સુધારા દિવ્યાંગ પેન્શન યોજનામાં કરવામાં આવ્યા છે.
દિવ્યાંગ પેન્શનમાં શું બદલાવ આવ્યો?
ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલય દ્વારા ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૯માં શરૂ કરાયેલી દિવ્યાંગ પેન્શન યોજના હેઠળ BPL પરિવારના દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓને દર મહિને આર્થિક સહાય આપવામાં આવે છે. નવા નિર્ણય મુજબ હવે પેન્શનની રકમમાં વધારો કરવામાં આવ્યો છે:
૦ થી ૭૯ વર્ષની વયના દિવ્યાંગો: હવે દર મહિને રૂ. ૩૭૫ પેન્શન મળશે (જે અગાઉ ૧૮ થી ૭૯ વર્ષના વયજૂથ માટે રૂ. ૩૦૦ હતું).
૮૦ વર્ષ કે તેથી વધુ વયના દિવ્યાંગો: હવે દર મહિને રૂ. ૬૨૫ પેન્શન મળશે (જે અગાઉ રૂ. ૫૦૦ હતું).
સૌથી મોટો અને ઐતિહાસિક ફેરફાર પાત્રતાના નિયમોમાં કરવામાં આવ્યો છે. અગાઉ આ યોજનાનો લાભ મેળવવા માટે દિવ્યાંગ વ્યક્તિની ઉંમર ઓછામાં ઓછી ૧૮ વર્ષ હોવી જરૂરી હતી અને વિકલાંગતાનું પ્રમાણ ૮૦ ટકા કે તેથી વધુ હોવું અનિવાર્ય હતું.
નવા નિયમો હેઠળ:
૧. ન્યૂનતમ વય મર્યાદા દૂર કરવામાં આવી છે: હવે બાળકના જન્મ સમયથી જ (૦ વર્ષથી) આ પેન્શન યોજનાનો લાભ મળી શકશે.
૨. વિકલાંગતાનું પ્રમાણ ઘટાડાયું: હવે ૮૦ ટકાના બદલે ૪૦ ટકા કે તેથી વધુ વિકલાંગતા (Benchmark Disability) ધરાવતી વ્યક્તિ પણ આ પેન્શન મેળવવા માટે પાત્ર ગણાશે.
કાયદાકીય સુસંગતતા અને સુધારા પાછળનું કારણ
સરકારે આ ફેરફારો ‘રાઇટ્સ ઓફ પર્સન્સ વિથ ડિસેબિલિટીઝ એક્ટ, ૨૦૧૬’ (RPwD Act 2016) ના કાનૂની જોગવાઈઓ સાથે સુસંગત બનાવવા માટે કર્યા છે. આ કાયદા અનુસાર, કોઈપણ દિવ્યાંગ કલ્યાણકારી યોજના માટે ૪૦ ટકાની વિકલાંગતાને માનક (Benchmark) ગણવી જરૂરી છે.
આ ઉપરાંત, કાયદામાં એવું પણ સ્પષ્ટ નિર્દેશિત કરવામાં આવ્યું છે કે દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓને આપવામાં આવતી નાણાકીય સહાય અન્ય સામાન્ય સામાજિક યોજનાઓ (જેમ કે સામાન્ય વૃદ્ધાવસ્થા કે વિધવા પેન્શન) કરતા ઓછામાં ઓછી ૨૫ ટકા વધુ હોવી જોઈએ. આ જ કારણસર સરકારે દિવ્યાંગ પેન્શનની રકમ રૂ. ૩૦૦ થી વધારીને રૂ. ૩૭૫ અને રૂ. ૫૦૦ થી વધારીને રૂ. ૬૨૫ કરી છે.
યોજનાનો અમલ અને કેટલા લોકોને લાભ મળશે?
સરકારી નિવેદન મુજબ, કેન્દ્રીય ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલય આગામી ત્રણ મહિનાની અંદર આ નવી દિવ્યાંગ પેન્શન યોજના માટેના સુધારેલા દિશાનિર્દેશો (Guidelines), લાભાર્થીઓની સંખ્યા અને ચૂકવણીની પદ્ધતિઓ અંગેની સંપૂર્ણ વિગતો જાહેર કરશે.
આ નિર્ણયથી દેશના તમામ ૩૬ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં મળીને આશરે ૩.૨૦ કરોડ લાભાર્થીઓને સીધો ફાયદો થશે. ખાસ કરીને ગરીબ પરિવારોમાં જન્મેલા દિવ્યાંગ બાળકો અને મધ્યમ કક્ષાની વિકલાંગતા ધરાવતા લાખો લોકોને અગાઉ કોઈ સરકારી પેન્શન મળતું નહોતું, તેમને હવે નાનપણથી જ આર્થિક ટેકો મળી શકશે.
