બેંકો માટે દૈનિક CRR મર્યાદા 99% કરાઈ: જાણો RBI ની નવી ગાઈડલાઈન્સની બજાર પર શું અસર પડશે
ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ 10 ઓક્ટોબરના રોજ ફોરેક્સ (ફોરેન એક્સચેન્જ) ડેરિવેટિવ્ઝ માટેના નિયમોમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર કરતાં કડક નિયમનકારી પગલાંની જાહેરાત કરી છે. રિઝર્વ બેંકે રદ થયેલા રૂપિયા-સંકળાયેલા કોન્ટ્રાક્ટ્સ (Rupee-linked Contracts) ને ફરીથી બુક કરવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે અને કોઈ પણ ચોક્કસ આંડરલાઈંગ એક્સપોઝર દર્શાવ્યા વિના લેવામાં આવતી પોઝિશન માટે ટ્રાન્ઝેક્શન મર્યાદામાં મોટો કાપ મૂક્યો છે.
મધ્યસ્થ બેંકના જણાવ્યા મુજબ, બદલાતી જતી બજારની સ્થિતિ વચ્ચે ફોરેન એક્સચેન્જ માર્કેટનું સંચાલન સુચારુ અને શિસ્તબદ્ધ રીતે જળવાઈ રહે તે હેતુથી આ નિર્ણયો લેવામાં આવ્યા છે. આ નવા સુધારેલા માળખા હેઠળ વધારાના દસ્તાવેજો રજૂ કરવાની શરતો અને નિર્દિષ્ટ ડેરિવેટિવ વ્યવહારો માટે અનામત ભંડોળ (Reserve Obligation) જાળવવાનો નવો નિયમ પણ લાગુ કરવામાં આવ્યો છે.
ફોરેક્સ ડેરિવેટિવ એક્સપોઝર લિમિટ ઘટીને $5 મિલિયન થઈ
સુધારેલી નવી માર્ગદર્શિકા અનુસાર, આ ડાયરેક્શન જારી થયા બાદ જો ગ્રાહકે પોતાનો રૂપિયા-સંકળાયેલો ફોરેક્સ ડેરિવેટિવ કોન્ટ્રાક્ટ રદ કર્યો હશે, તો ઓથોરાઈઝ્ડ ડીલર્સ (બેંકો/નાણાકીય સંસ્થાઓ) તેને ફરીથી બુક કરવાની મંજૂરી આપી શકશે નહીં. આ મર્યાદા ડિલિવરેબલ અને નોન-ડિલિવરેબલ એમ બંને પ્રકારના કોન્ટ્રાક્ટ્સ પર એકસમાન રીતે લાગુ પડશે. જોકે, જો વર્તમાન નિયમનકારી શરતોનું પાલન થતું હોય, તો કોન્ટ્રાક્ટની પરિપક્વતા (Maturity) સમયે તેને રોલ ઓવર કરવાની છૂટ રહેશે.
આ ઉપરાંત, આરબીઆઈએ કોઈપણ અંડરલાઈંગ એક્સપોઝર દર્શાવ્યા વિના ફોરેક્સ ડેરિવેટિવ ટ્રાન્ઝેક્શન કરવાની મર્યાદા $100 મિલિયનથી ઘટાડીને સીધી $5 મિલિયન કરી દીધી છે. આ સુધારેલી મર્યાદા તમામ ઓથોરાઈઝ્ડ ડીલર્સ માટે લાગુ થશે.
એ જ રીતે, સ્ટોક એક્સચેન્જો પર એક્સચેન્જ-ટ્રેડેડ કરન્સી ડેરિવેટિવ્ઝમાં રૂપિયા સાથે સંકળાયેલી પોઝિશન માટે પણ અંડરલાઈંગ એક્સપોઝર સાબિત કર્યા વિનાની મર્યાદા તમામ માન્યતા પ્રાપ્ત સ્ટોક એક્સચેન્જો માટે ભેગી મળીને $5 મિલિયન કરવામાં આવી છે. એક જ એક્સપોઝર સામે ગ્રાહકો મલ્ટિપલ હેજિંગ (એક કરતાં વધુ જગ્યાએ જોખમ કવર) ન કરે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે ઓથોરાઈઝ્ડ ડીલર્સે ગ્રાહકો પાસેથી એવું બાંહેધરી પત્રક (Undertaking) મેળવવું અને જાળવવું પડશે કે આ એક્સપોઝર સામે અન્ય ક્યાંય હેજિંગ કરવામાં આવ્યું નથી.
20% ફોરેક્સ રિસ્ક રિઝર્વ (FERR) ની નવી જોગવાઈ
આરબીઆઈએ ચોક્કસ રૂપિયા-સંકળાયેલા ડેરિવેટિવ વ્યવહારો માટે ‘ફોરેન એક્સચેન્જ રિસ્ક રિઝર્વ’ (FERR) નામની નવી જોગવાઈ રજૂ કરી છે.
આ નવા નિયમ હેઠળ, જ્યારે ટ્રાન્ઝેક્શનની નોશનલ વેલ્યુ (અંદાજિત મૂલ્ય) $2 મિલિયનથી વધુ હોય, ત્યારે ઓથોરાઈઝ્ડ ડીલર્સે તે વ્યવહારની રૂપિયા કિંમતના 20% જેટલી રકમ આરબીઆઈ પાસે રોકડ અનામત (Cash Reserve) તરીકે રાખવી પડશે. આ પગલું મુખ્યત્વે તે નિર્દિષ્ટ કોન્ટ્રાક્ટ્સને લાગુ પડશે જ્યાં ગ્રાહકો તેમના કરંટ એકાઉન્ટ એક્સપોઝરનું જોખમ ઘટાડવા માટે રૂપિયા સામે વિદેશી વિનિમય (વિદેશી ચલણ) ખરીદે છે.
બેંકો માટે CRR ના દૈનિક નિયમો પણ સખત બન્યા
ડેરિવેટિવ્ઝ ઉપરાંત, રિઝર્વ બેંકે બેંકો માટે દૈનિક કેશ રિઝર્વ રેશિયો (CRR) જાળવવાના નિયમોમાં પણ કડક વલણ અપનાવ્યું છે.
16 ઓક્ટોબરથી શરૂ થતા રિપોર્ટિંગ પખવાડિયાથી બેંકોએ દરરોજ તેમના નિર્ધારિત CRR ના ઓછામાં ઓછા 99% ભાગની જાળવણી કરવી પડશે, જે પહેલાં 90% હતી.
જોકે, એકંદર સીઆરઆર (CRR) ના દરમાં કોઈ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો નથી, પરંતુ દૈનિક મર્યાદા 90% થી વધારીને 99% કરવાના કારણે બેંકો માટે પોતાની દૈનિક તરલતા (Daily Liquidity) નું સંચાલન કરવાની ફ્લેક્સિબિલિટી (લવચીકતા) ઘટી જશે.
આરબીઆઈના આ તમામ પગલાંનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ચલણ બજારમાં બિનજરૂરી અસ્થિરતા અને સટ્ટાખોરી પર રોક લગાવવાનો તેમજ ભારતીય રૂપિયા અને ફોરેક્સ માર્કેટમાં નાણાકીય સ્થિરતા સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
