શું પાકિસ્તાનને વફાદારીનું ‘રીટર્ન ગિફ્ટ’ મળ્યું? સાઉદીએ મુલતવી રાખ્યું અરબોનું દેવું
જ્યારે પણ પાડોશી દેશ પાકિસ્તાનની આર્થિક સ્થિતિની વાત આવે છે, ત્યારે અક્ષર એક જ ચિત્ર સામે આવે છે—ખાલી ખજાના, આકાશને આંબતી મોંઘવારી અને વિદેશી દેવાના બોજ હેઠળ દબાયેલી સિસ્ટમ. આવા સમયે ફરી એકવાર ‘સચા મિત્ર’ની ભૂમિકા ભજવતા સાઉદી અરબે પાકિસ્તાન પર મહેરબાનીનો વરસાદ કર્યો છે. સાઉદી અરબે પાકિસ્તાન પાસે જમા પોતાના 5 અબજ ડોલરની માતબર રકમને ફરી એકવાર રોલઓવર (સમય મર્યાદા લંબાવવી) કરી દીધી છે.
આ ત્રીજી વખત છે જ્યારે સાઉદી અરબે પાકિસ્તાનને આ મોટી રાહત આપી છે. આ નિર્ણય બાદ પાકિસ્તાન સરકાર અને ત્યાંની સેન્ટ્રલ બેંકે રાહતનો શ્વાસ લીધો છે. ચાલો, સાદી ભાષામાં સમજીએ કે આ સમગ્ર મામલાનું સાચું રહસ્ય શું છે અને તેનાથી પાકિસ્તાનને કેટલો ફાયદો થયો છે.
શું છે સમગ્ર મામલો અને કોણે કરી પુષ્ટિ?
આ સમાચાર ત્યારે પાક્કા થયા જ્યારે પાકિસ્તાનના નાણાપ્રધાન મોહમ્મદ ઓરંગઝેબ અને સ્ટેટ બેંક ઓફ પાકિસ્તાન (SBP) ના ગવર્નર જમીલ અહમદે ખુદ આ વાતની સત્તાવાર પુષ્ટિ કરી. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે સાઉદી અરબે પોતાની 5 અબજ ડોલરની ડિપોઝિટ રકમ ચૂકવવાની ડેડલાઇનને વધુ ત્રણ વર્ષ માટે લંબાવી દીધી છે.
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, પાકિસ્તાને હાલમાં આ પૈસા સાઉદી અરેબિયાને પરત કરવાની જરૂર નથી; ચુકવણીની સમયમર્યાદા આગામી ત્રણ વર્ષ માટે મુલતવી રાખવામાં આવી છે. સાઉદી અરેબિયાનું આ પગલું પાકિસ્તાન માટે જીવનરેખાથી ઓછું નથી, કારણ કે તાત્કાલિક ચુકવણીથી દેશના વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર લગભગ શૂન્ય સ્તરે પહોંચી ગયા હોત.
પાકિસ્તાનના ખજાનાની સ્થિતિ: સાઉદીનો સૌથી મોટો સહારો
સ્ટેટ બેંક ઓફ પાકિસ્તાનના ડેટા પર એક નજર પરિસ્થિતિને વધુ સ્પષ્ટ કરે છે. પાકિસ્તાનની કેન્દ્રીય બેંક દ્વારા રાખવામાં આવેલા કુલ વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડારમાં સાઉદી અરેબિયાનો હિસ્સો સૌથી મોટો છે.
-
પાકિસ્તાન પાસે કુલ અંદાજે 12 અબજ ડોલરનું વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર છે.
-
આ 12 અબજ ડોલરમાંથી એકલા 8 અબજ ડોલર સાઉદી અરબ અને યુએઈ (સંયુક્ત આરબ અમીરાત) જેવા ખાડી દેશોની ડિપોઝિટ્સ છે.
-
એકલા સાઉદી અરબનું પાકિસ્તાનમાં 5 અબજ ડોલરનું રોકાણ અથવા તો જમા રકમ છે.
જો સાઉદી અરબ આ નાણાં અચાનક પાછા માંગી લે, તો પાકિસ્તાનની અર્થવ્યવસ્થા એક ઝાટકે ધારાશાયી થઈ જાય. આ જ કારણ છે કે આ રોલઓવરને પાકિસ્તાનમાં ખૂબ મોટી કૂટનીતિક અને આર્થિક જીત તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.
અમેરિકા-ઈરાન તણાવ વચ્ચે કૂટનીતિનો ખેલ
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે સાઉદી અરબનો આ નિર્ણય માત્ર શુદ્ધ આર્થિક મદદ નથી, પરંતુ તેની પાછળ એક મોટો કૂટનીતિક ખેલ પણ છે. છેલ્લા કેટલાક સમયથી મિડલ ઇસ્ટ (Middle East) માં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સતત તણાવની સ્થિતિ બનેલી છે. આ ભૂ-રાજકીય ઉથલ-પાથલ વચ્ચે પાકિસ્તાન સતત રિયાધ (સાઉદી અરબ) સાથે પોતાની કૂટનીતિક અને સૈન્ય ભાગીદારી મજબૂત કરવામાં લાગેલું છે.
પાકિસ્તાને સમય-સમય પર સાઉદી અરબને એ ભરોસો અપાવ્યો છે કે તે તેની સુરક્ષા પ્રાથમિકતાઓની સાથે ઊભો છે. જાણકારોનું કહેવું છે કે આ જ ‘વફાદારી’ અને કૂટનીતિક નિકટતાનું રિટર્ન ગિફ્ટ સાઉદી અરબે પાકિસ્તાનને આ 5 અબજ ડોલરનું દેવું હોલ્ડ કરીને આપ્યું છે. સાઉદી અરબ સારી રીતે જાણે છે કે જો પાકિસ્તાન આ સમયે આર્થિક રીતે સંપૂર્ણપણે બેસી ગયું, તો ક્ષેત્રમાં કૂટનીતિક સમીકરણો બગડી શકે છે.
તેનાથી પાકિસ્તાનને શું ફાયદો થશે?
૧. દેવું ચૂકવવાનું ભારે દબાણ ઘટ્યું: હાલમાં પાકિસ્તાનને અબજો ડોલરનું વિદેશી દેવું ચૂકવવાનું હતું, જેના કારણે સરકારના હાથ-પગ ફૂલી ગયા હતા. હવે 3 વર્ષની રાહત મળવાથી સરકાર બીજી જરૂરી બાબતો પર ધ્યાન આપી શકશે.
૨. રૂપિયામાં થોડી સ્થિરતા: વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડારમાં અચાનક, તીવ્ર ઘટાડાને ટાળીને, પાકિસ્તાની રૂપિયો (PKR) હાલમાં ડોલર સામે થોડી સ્થિરતા મેળવી શકે છે.
૩. આઈએમએફ (IMF)ને પણ રાહત: પાકિસ્તાન આ દિવસોમાં ઇન્ટરનેશનલ મોનેટરી ફંડ એટલે કે IMF ના કડક નિયમો અને બેલઆઉટ પેકેજના સહારે ચાલી રહ્યું છે. સાઉદી અરબ જેવા દેશો દ્વારા દેવું રોલઓવર કરવાથી IMF ને પણ એ ભરોસો રહે છે કે પાકિસ્તાન પાસે ડિફોલ્ટ (નાદાર) થવાથી બચવા માટે બેકઅપ હાજર છે.
ભલે આ રાહત માત્ર ત્રણ વર્ષ માટે છે અને તેનાથી પાકિસ્તાનની અંદરની આર્થિક બિમારીઓ સંપૂર્ણપણે ઠીક થવાની નથી, પરંતુ હાલના માટે ડૂબતાને તિનકાનો સહારો મળી ગયો છે. સાઉદી અરબે ફરી એકવાર સાબિત કરી દીધું છે કે તે જરૂરતના સમયે પોતાના નજીકના સહયોગીઓનો સાથ કેવી રીતે નિભાવે છે. હવે એ જોવાનું રહેશે કે પાકિસ્તાન આ ત્રણ વર્ષની મુદતનો ઉપયોગ પોતાની અર્થવ્યવસ્થા સુધારવામાં કરે છે કે પછી હંમેશની જેમ ફક્ત સમય પસાર કરવામાં લાગેલું રહે છે.
