દેશમાં લોકશાહીના મૂલ્યો અને નાગરિક સમાજના અધિકારોને વધુ મજબૂત બનાવતો એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો સુપ્રીમ કોર્ટે આપ્યો છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે સોમવારે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે ચૂંટણી પંચ પાસે ‘મતદાર જાગૃતિ અભિયાન’ ચલાવવા પર કોઈ એકાધિકાર (Monopoly) નથી.
આ સાથે જ કોર્ટે સામાજિક કાર્યકર અરુણા રોયની આગેવાની હેઠળના નાગરિક સમાજ જૂથને મતદારોમાં જાગૃતિ ફેલાવવાની પરવાનગી ન આપવાના રાજસ્થાન રાજ્ય ચૂંટણી પંચ (SEC) ના ૯ ઓક્ટોબરના નિર્ણયને ફગાવીને રદ કરી દીધો છે. નાગરિક સમાજનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય મતદારોને કાળજીપૂર્વક પોતાના યોગ્ય પ્રતિનિધિઓ ચૂંટવા અને પૈસા કે અન્ય લાંચ-રુશ્વત સામે પોતાના કિંમતી મતોની આપ-લે ન કરવા માટે શિક્ષિત કરવાનો હતો.
SEC નો ઇનકાર અને સુપ્રીમ કોર્ટનો ૪૮ કલાકનો સમયગાળો
રાજસ્થાન રાજ્ય ચૂંટણી પંચ દ્વારા ૯ ઓક્ટોબરના રોજ નાગરિક સમાજને આ સંદર્ભમાં પરવાનગી આપવાનો ઇનકાર કરવામાં આવ્યો હતો. આ નિર્ણયને બાજુ પર રાખીને, મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંત, ન્યાયાધીશ જોયમલ્યા બાગચી અને ન્યાયાધીશ વી. મોહનાની ખંડપીઠે રાજ્ય ચૂંટણી પંચને નિર્દેશ આપ્યો હતો.
કોર્ટે એસઈસી (SEC) ને ૧૪ નવેમ્બરે યોજાનારી જિલ્લા પરિષદ અને પંચાયત સમિતિની ચૂંટણીના અંતિમ તબક્કા માટે નાગરિક જૂથ દ્વારા મતદાર જાગૃતિ અભિયાન ચલાવવાની નવી રજૂઆત પર પુનર્વિચાર કરવા માટે માત્ર ૪૮ કલાકનો કડક સમય આપ્યો છે.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં કાનૂની દલીલો અને કલમ ૧૬૩ નો મુદ્દો
સુપ્રીમ કોર્ટમાં રાજસ્થાન એસઈસી વતી હાજર રહેલા એડવોકેટ અમિત કુરીએ દલીલ કરી હતી કે ચૂંટણી પહેલા વિસ્તારમાં કાયદો અને વ્યવસ્થાની પરિસ્થિતિ જાળવી રાખવા માટે પ્રતિબંધક આદેશો લાદવામાં આવ્યા હતા, જેથી અસામાજિક તત્વોને દૂર રાખી શકાય.
તેની સામે અરજદાર અરુણા રોય તરફથી હાજર રહેલા વરિષ્ઠ વકીલ પ્રશાંત ભૂષણે આકરી દલીલ કરતા કહ્યું કે આ કેવળ એક ‘મતદાર જાગૃતિ અભિયાન’ છે, કોઈ રાજકીય પ્રવૃત્તિ નથી. તેમણે કોઈપણ રાજકીય હેતુ માટે લોકોના ભેગા થવા પર પ્રતિબંધ મૂકવા માટે ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS) ની કલમ ૧૬૩ હેઠળ પ્રતિબંધિત આદેશો લાદવાની કાયદેસરતા અને યોગ્યતા સામે ગંભીર પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા.
“મતદાર જાગૃતિ પર તમારો એકાધિકાર નથી” – બેન્ચનું કડક વલણ
સુપ્રીમ કોર્ટની બેન્ચે રાજ્ય ચૂંટણી પંચની દલીલોને ફગાવતા અત્યંત આકરા શબ્દોમાં જણાવ્યું હતું કે ચૂંટણી પંચ પોતે મતદાર જાગૃતિ કાર્યક્રમો ચલાવતું હોય તેનો અર્થ એવો બિલકુલ નથી થતો કે અન્ય નાગરિકો કે સ્વૈચ્છિક સંગઠનોને આવી જ સકારાત્મક પ્રવૃત્તિઓ કરવાથી રોકી દેવામાં આવે.
બેન્ચે ટિપ્પણી કરી હતી કે, “જો નાગરિક જૂથો કોઈ ભ્રષ્ટ પ્રથાઓ કરે કે તેમાં સામેલ થાય, તો તેને સુધારવા કે અટકાવવા માટે તમે તંત્ર તરીકે હાજર છો. પરંતુ તમે મતદાર જાગૃતિ ઝુંબેશ પર પોતાનો એકાધિકાર જમાવી શકો નહીં. દેશના દરેક નાગરિક અને સંગઠનને મતદારોને જાગૃત કરવાનો પૂરતો અધિકાર છે.“
સાથે જ સુપ્રીમ કોર્ટે અરજદારોના વકીલ પ્રશાંત ભૂષણને પણ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે નાગરિક સમાજ આવી પરવાનગી માટે કોઈ સામાન્ય અરજી આપી શકે નહીં, પરંતુ તેમણે ચોક્કસ સ્થળ, તારીખ અને સમય દર્શાવીને સ્થાનિક તંત્ર પાસે પરવાનગી માંગવી પડશે.
રાજસ્થાન પંચાયતી રાજ ચૂંટણીઓનું ગણિત
ઉલ્લેખનીય છે કે રાજસ્થાનમાં ત્રિ-સ્તરીય પંચાયતી રાજ ચૂંટણીઓ હેઠળ ૪૧ જિલ્લા પરિષદ, ૪૫૭ પંચાયત સમિતિઓ અને ૧૪,૪૦૩ ગ્રામ પંચાયતો માટે મતદાન પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે. મતદાનનો અંતિમ તબક્કો ૧૪ નવેમ્બરે પૂર્ણ થશે, જ્યારે સરપંચ અને પંચની ચૂંટણીઓ ૧૬ નવેમ્બરે યોજાવાની છે.
સર્વોચ્ચ અદાલતે રાજસ્થાન SEC ને નોટિસ ફટકારીને આદેશ આપ્યો છે કે તેઓ ત્રીજા તબક્કા દરમિયાન મતદાર જાગૃતિ અભિયાન ચલાવવાની અરજદારોની વિનંતી પર તાત્કાલિક અને સકારાત્મક પુનર્વિચાર કરે.
