સ્પાનિશ એન્ક્લેવ સીઉટા: એક અફવા, હજારો શરણાર્થીઓ અને યુરોપની નવી રાજકીય કટોકટી
ઉત્તર આફ્રિકાના કિનારે આવેલું અને સ્પેનના સાર્વભૌમત્વ હેઠળનું નાનકડું શહેર સીઉટા (Ceuta) હાલમાં વૈશ્વિક રાજકારણ અને પ્રવાસન કટોકટીનું સૌથી મોટું હોટસ્પોટ બની ગયું છે. એક નાનકડી ખોટી માહિતી અને સોશિયલ મીડિયા પર ફેલાયેલી અફવાને કારણે હજારો આશાસ્પદ લોકોનું જીવન મુશ્કેલીમાં મુકાઈ ગયું. આ ઘટના માત્ર સરહદ પાર કરવાની માનવીય કરૂણાંતિકા નથી, પરંતુ તે દર્શાવે છે કે કેવી રીતે ડિજિટલ યુગમાં અફવાઓ માનવ જીવન માટે ઘાતક સાબિત થઈ શકે છે અને કઈ રીતે આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં સરહદોનો ઉપયોગ દબાણના શસ્ત્ર તરીકે કરવામાં આવે છે.
અચાનક શું બન્યું? સીઉટા સરહદે ઊભી થયેલી અફડાતફડી
અહેવાલો મુજબ, માત્ર થોડા જ કલાકોના ગાળામાં મોરોક્કોની સરહદેથી આશરે ૭૨,૦૦૦થી વધુ લોકોએ સીઉટામાં પ્રવેશવાનો પ્રયાસ કર્યો. જે રસ્તો મળ્યો ત્યાંથી લોકોએ આગળ વધવાનું શરૂ કર્યું—કોઈ કલાકો સુધી દરિયામાં ભયાનક મોજાઓ વચ્ચે તરીને પહોંચ્યું, તો કોઈ ધારદાર તારની ફેન્સિંગ પરથી કૂદીને આગળ વધ્યું.
આ અચાનક થયેલા ઘૂસણખોરીના પ્રયાસને કારણે સરહદ પર ભારે ભંગાણ અને અફડાતફડીનો માહોલ સર્જાયો હતો. સુરક્ષા દળો સાથેની અથડામણ અને દરિયાઈ જોખમોને કારણે ઓછામાં ઓછા ૮૮ લોકોએ પોતાના જીવ ગુમાવ્યા હોવાના દુઃખદ અહેવાલો સાંપડ્યા છે. જોકે, બાદમાં મોટાભાગના લોકોને મોરોક્કો પાછા ધકેલી દેવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ આ ઘટનાએ યુરોપિયન યુનિયનની સુરક્ષા અને માનવતાવાદી નીતિઓ સામે ગંભીર સવાલો ઉભા કરી દીધા છે.
વાયરલ અફવા અને ટિકટોકનો ઘાતક ખેલ
આટલી મોટી સંખ્યામાં લોકો પોતાના જીવનું જોખમ લઈને એકસાથે કેમ નીકળી પડ્યા? આ પ્રશ્નનો જવાબ ડિજિટલ નેટવર્ક અને તસ્કરોના કાળા કારોબારમાં છુપાયેલો છે.
વાસ્તવમાં, સ્પેનની એક સ્થાનિક અદાલતે પ્રવાસન કાયદા અંગે એક ચુકાદો આપ્યો હતો. માનવ તસ્કરો (Human Traffickers) અને અસામાજિક તત્વોએ આ કાનૂની નિર્ણયનો દુરુપયોગ કર્યો. તેમણે ટિકટોક, વોટ્સએપ અને અન્ય સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ પર એક ખોટો વિડીયો વાયરલ કર્યો કે: “સ્પેને તેની સીઉટા સરહદ ખોલી દીધી છે અને ત્યાં પહોંચનારા દરેક વ્યક્તિને યુરોપમાં કાયમી રહેઠાણ અને નાગરિકતા આપવામાં આવશે.”
મોરોક્કોમાં ચાલતી ગંભીર બેરોજગારી, મોંઘવારી અને આર્થિક ટાંચા સાધનોથી કંટાળેલા યુવાનો માટે આ અફવા એક સોનેરી તક સમાન લાગી. વગર વિચારે અને સત્યતા તપાસ્યા વિના, બહેતર ભવિષ્યની આશામાં હજારો લોકો માર્ગ પર ઉતરી આવ્યા. યુરોપિયન યુનિયને ૨૦૧૫ના શરણાર્થી સંકટ પછી પોતાની સરહદો અત્યંત કડક બનાવી દીધી છે. વિવેચકોનું માનવું છે કે કાયદાકીય રસ્તાઓ બંધ થઈ જવાથી આવી અફવાઓ લોકોને વધુ જોખમી માર્ગો અપનાવવા તરફ ધકેલે છે.
મોરોક્કોની નારાજગી અને ભૂ-રાજકીય (Geopolitical) તણાવ
આ ઘટનામાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ ઉભો થાય છે કે શું મોરોક્કોએ જાણી જોઈને પોતાની સરહદ સુરક્ષા હળવી કરી દીધી હતી? આંતરરાષ્ટ્રીય વિશ્લેષકોના મતે, આ માત્ર એક માનવીય અકસ્માત નથી પરંતુ મોરોક્કો દ્વારા સ્પેન પર લાદવામાં આવેલું એક રાજદ્વારી દબાણ છે.
મોરોક્કોની નારાજગી પાછળ કેટલાક મુખ્ય કારણો છે:
૧. અલ્જીરિયા સાથે સ્પેનની નિકટતા: આ ઘટનાના થોડા સમય પહેલા જ સ્પેનના વડા પ્રધાન પેડ્રો સાંચેઝે અલ્જીરિયાનો પ્રવાસ કર્યો હતો. અલ્જીરિયા સ્પેનને તેની જરૂરિયાતનો ત્રીજા ભાગનો નેચરલ ગેસ પૂરો પાડે છે. અલ્જીરિયા અને મોરોક્કો વચ્ચે જૂની દુશ્મની છે, તેથી સ્પેનનું અલ્જીરિયા તરફ ઝુકાવ મોરોક્કોને પસંદ ન પડ્યો.
૨. વેસ્ટર્ન સહારા વિવાદ: સ્પેનિશ પીએમે પોતાની અલ્જીરિયા યાત્રા દરમિયાન વેસ્ટર્ન સહારા પર મોરોક્કોના સાર્વભૌમત્વના દાવાને સ્પષ્ટ સમર્થન આપવાનું ટાળ્યું હતું. મોરોક્કોને લાગ્યું કે સ્પેન પોતાની જૂની નીતિ બદલી રહ્યું છે.
૨૦૨૧નો ઈતિહાસ અને કૂટનીતિક હથિયાર તરીકે પ્રવાસન
મોરોક્કો સરહદી સુરક્ષાને હથિયાર તરીકે વાપરે છે તેવું પહેલીવાર નથી બન્યું. વર્ષ ૨૦૨૧માં પણ આવો જ એક બનાવ બન્યો હતો.
ત્યારે સ્પેને વેસ્ટર્ન સહારાના વિદ્રોહી જૂથ ‘પોલિસારિયો ફ્રન્ટ’ના નેતાને કોવિડ-૧૯ની સારવાર માટે પોતાના દેશમાં આશ્રય આપ્યો હતો. તેના વિરોધમાં મોરોક્કોએ સીઉટા સરહદ પરથી સુરક્ષા હટાવી લીધી હતી, જેના પરિણામે ૨૪ કલાકમાં ૮,૦૦૦થી વધુ શરણાર્થીઓ સ્પેનિશ સીમામાં ઘૂસી ગયા હતા. તે સમયે પણ સ્પેને મોરોક્કોના પક્ષમાં નિવેદન આપવું પડ્યું હતું ત્યારે જ મામલો થાળે પડ્યો હતો. આ ઈતિહાસ દર્શાવે છે કે આફ્રિકાથી આવતા પ્રવાસીઓનો ઉપયોગ સ્પેન સામે દબાણ લાવવા માટે એક મોહરા તરીકે થાય છે.
અમેરિકા, ઇઝરાયેલ અને નાટો (NATO) એંગલ
સીઉટા કટોકટીમાં માત્ર સ્થાનિક રાજકારણ જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક સ્તરે ચાલતી ભૌગોલિક-રાજકીય ખેંચતાણ પણ જવાબદાર માનવામાં આવે છે:
ઇઝરાયેલ-ગાઝા વિવાદમાં સ્પેનનું વલણ: ગાઝા પર ઇઝરાયેલી સૈન્ય કાર્યવાહીનો સ્પેને આકરો વિરોધ કર્યો છે. સ્પેને પેલેસ્ટાઇનને એક સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર તરીકે માન્યતા આપી છે અને ઇઝરાયેલના નેતૃત્વની જાહેરમાં ટીકા કરી છે, જેનાથી ઇઝરાયેલ સ્પેનથી ભારે નારાજ છે.
યુએસએ અને નાટો સંબંધો: સ્પેન નાટો (NATO) નો સભ્ય હોવા છતાં, તેણે મધ્ય પૂર્વ અને ઈરાન સામેના અમેરિકી સૈન્ય અભિયાનોમાં પૂરો સહયોગ આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.
બીજી તરફ, મોરોક્કોના અમેરિકા અને ઇઝરાયેલ સાથેના રાજદ્વારી સંબંધો ખૂબ ગાઢ બન્યા છે (અબ્રાહમ એકોર્ડ્સ હેઠળ). તેથી, રાજકીય વર્તુળોમાં એવી પણ ચર્ચા છે કે મોરોક્કોને આડકતરી રીતે સ્પેન પર દબાણ બનાવવાનું સમર્થન મળ્યું હોઈ શકે છે.
જમણેરી રાજકારણ અને માનવીય સંકટનો ભોગ
આ ઘટના બનતાની સાથે જ યુરોપના જમણેરી (Right-wing) નેતાઓએ તેને “યુરોપ પર હુમલો” અથવા “વિદેશી આક્રમણ” ગણાવવાનું શરૂ કરી દીધું છે. ચૂંટણીઓ નજીક આવતા જ રાજકીય પક્ષો પ્રવાસન મુદ્દાને ઉછાળીને કડક સીમા નિયંત્રણો અને કાયદાઓની માંગ કરી રહ્યા છે.
આ સમગ્ર રાજકીય રમત અને સોશિયલ મીડિયાની અફવાઓમાં સૌથી વધુ નુકસાન એ ગરીબ અને લાચાર શરણાર્થીઓને થયું છે. બહેતર ભવિષ્ય, રોજગારી અને સન્માનજનક જીવનની શોધમાં નીકળેલા આ લોકો રાજકારણનો શિકાર બન્યા અને પોતાના જીવ જોખમમાં મૂકી બેઠા. સીઉટાની આ ઘટના સ્પષ્ટ કરે છે કે જો યુરોપિયન યુનિયન અને આફ્રિકન દેશો મળીને પ્રવાસનની મૂળ સમસ્યાઓ (ગરીબી, બેરોજગારી અને અફવાઓ) નો કાયમી ઉકેલ નહીં લાવે, તો આવી કરૂણાંતિકાઓ ભવિષ્યમાં પણ પુનરાવર્તિત થતી રહેશે.
