ભારતમાં એલોન મસ્કની Starlink ને ઝટકો: D2D સેવા અટકી, માત્ર બ્રોડબેન્ડ સુધી મર્યાદિત
૨૦૨૬ ભારતીય ટેલિકોમ ક્ષેત્રે ક્રાંતિ લાવવા માટે આતુર અમેરિકન અબજોપતિ એલોન મસ્કની કંપની સ્ટારલિંક (Starlink) ને મોટો આંચકો લાગ્યો છે. લેટેસ્ટ રિપોર્ટ્સ અનુસાર, ભારતની સ્પેસ રેગ્યુલેટરી સંસ્થા IN-SPACe એ સ્ટારલિંકની એડવાન્સ ‘ડાયરેક્ટ-ટુ-ડિવાઈસ’ (D2D) સેવા માટેની અરજી ફગાવી દીધી છે. આ નિર્ણયને કારણે મસ્કનું સીધા મોબાઈલ ફોન પર સેટેલાઈટ ઈન્ટરનેટ પહોંચાડવાનું સપનું ભારતમાં હાલ પૂરતું અટકી ગયું છે.
શું છે વિવાદ? (Gen 1 vs Gen 2)
સ્ટારલિંકે ભારત સરકાર પાસે બે અલગ-અલગ સેટઅપ (Constellations) માટે મંજૂરી માંગી હતી:
-
Gen 1 (મંજૂર): આ જૂની ટેકનોલોજી છે જેમાં લગભગ ૪,૪૦૮ સેટેલાઈટ્સ છે. આના દ્વારા પરંપરાગત સેટેલાઈટ બ્રોડબેન્ડ (ડિશ દ્વારા ઈન્ટરનેટ) આપી શકાય છે. ભારત સરકારે આને લીલી ઝંડી આપી દીધી છે.
-
Gen 2 (નામંજૂર): આ નવી પેઢીની ટેકનોલોજી છે જે D2D (Direct-to-Device) ફીચર ધરાવે છે. એટલે કે, તમારે કોઈ પણ ડિશ કે એન્ટેના વગર સીધા તમારા સ્માર્ટફોન પર સેટેલાઈટથી સિગ્નલ મળી શકે. IN-SPACe એ આ અરજી ફગાવી દીધી છે.
શા માટે D2D સેવા પર પ્રતિબંધ મુકાયો?
ભારત સરકારે D2D સેવાને મંજૂરી ન આપવા પાછળ કેટલાક મુખ્ય કારણો આપ્યા છે:
-
ટેકનિકલ જરૂરિયાતો: સ્ટારલિંકની Gen 2 સિસ્ટમ ભારતના નક્કી કરેલા ટેકનિકલ માપદંડોમાં ખરી ઉતરી નથી.
-
ફ્રીક્વન્સી બેન્ડ (Frequency Bands): મસ્કની કંપની જે ફ્રીક્વન્સી પર આ સેવા આપવા માંગતી હતી, તેમાંથી કેટલીક ફ્રીક્વન્સી ભારતમાં હજુ સુધી માન્ય નથી.
-
રેગ્યુલેટરી માળખું: ભારતમાં હાલમાં ‘સેટેલાઈટ-ટુ-ફોન’ કનેક્ટિવિટી માટે કોઈ સ્પષ્ટ નિયમો (Regulatory Framework) તૈયાર નથી. સરકાર અત્યારે TRAI (ટ્રાઈ) સાથે મળીને આના ભાવ અને નિયમો નક્કી કરવાની પ્રક્રિયામાં છે.
સ્થાનિક કંપનીઓનો વિરોધ (Jio અને Airtel)
ભારતની દિગ્ગજ ટેલિકોમ કંપનીઓ જેવી કે Reliance Jio અને Bharti Airtel લાંબા સમયથી સ્ટારલિંકની આ સેવાનો વિરોધ કરી રહી છે. તેમનું કહેવું છે કે જો સેટેલાઈટ કંપનીઓ સીધા મોબાઈલ પર સર્વિસ આપશે, તો તે સ્થાનિક ટેલિકોમ કંપનીઓના બિઝનેસ મોડેલને નુકસાન પહોંચાડશે. તેમની માંગ છે કે જે નિયમો જિયો અને એરટેલને લાગુ પડે છે, તે જ કડક નિયમો સ્ટારલિંકને પણ લાગુ પડવા જોઈએ.
બ્રોડબેન્ડ સેવાનો રસ્તો સાફ, પણ લોન્ચિંગમાં વિલંબ
જોકે, સ્ટારલિંક ભારતમાં તેની સ્ટાન્ડર્ડ બ્રોડબેન્ડ સેવા (જેમાં છત પર ડિશ લગાડવી પડે છે) શરૂ કરી શકે છે. કંપનીએ સુરક્ષાના તમામ કડક નિયમો (Data Localization) માનવાની તૈયારી દર્શાવી છે. પરંતુ, ૨૭ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ના રિપોર્ટ્સ મુજબ, ઈરાન જેવી આંતરરાષ્ટ્રીય ઘટનાઓના કારણે ભારત સરકાર સિક્યોરિટી ચેક કરવામાં વધુ સમય લઈ રહી છે, જેનાથી કદાચ કોમર્શિયલ લોન્ચિંગ ૨૦૨૬ના મધ્ય સુધી ખેંચાઈ શકે છે.
ગ્રાહકો પર શું અસર પડશે?
-
ગ્રામીણ વિસ્તારો: જે પહાડી કે દૂરના વિસ્તારોમાં ટાવર નથી, ત્યાં સ્ટારલિંકની બ્રોડબેન્ડ સેવા વરદાન સાબિત થશે.
-
કિંમત: ભારતમાં સ્ટારલિંકનો માસિક ચાર્જ ₹૩,૦૦૦ ની આસપાસ અને વન-ટાઇમ ઈન્સ્ટોલેશન કોસ્ટ ₹૩૦,૦૦૦ થી વધુ હોઈ શકે છે.
-
D2D ની ખોટ: જો D2D મંજૂર થયું હોત, તો ટાવર ન હોય તેવા જંગલો કે દરિયામાં પણ તમારા સાદા મોબાઈલ ફોન પર નેટવર્ક આવી શક્યું હોત. હવે ભારતીય ગ્રાહકોએ આ સુવિધા માટે હજુ વધુ રાહ જોવી પડશે.
ભવિષ્યની યોજના
એલોન મસ્ક હવે ફરીથી નવી અરજી સાથે ભારત સરકાર પાસે જઈ શકે છે. જો સ્ટારલિંક ભારતની સુરક્ષા શરતો અને નવા સ્પેક્ટ્રમ બેન્ડ્સ સાથે સમજૂતી કરશે, તો કદાચ ૨૦૨૭-૨૮ સુધીમાં આપણે મોબાઈલ પર સીધું સેટેલાઈટ નેટવર્ક જોઈ શકીશું.
