બ્લડ પ્રેશર અને કોફીનો સંબંધ: જો તમે પણ દિવસની શરૂઆત કોફીથી કરો છો, તો આ ચેતવણી વાંચી લેજો.
આપણામાંથી મોટાભાગના લોકો માટે સવારનો પહેલો કપ કોફી એ માત્ર પીણું નથી, પણ દિવસભર ઉર્જાવાન રહેવાનું ઈંધણ છે. કોફીમાં રહેલું કેફીન મગજને તરત જ સક્રિય કરે છે. પરંતુ જ્યારે ડોક્ટર હાઈ બ્લડ પ્રેશર કે એસિડિટીના કારણે કોફી છોડવાની સલાહ આપે છે, ત્યારે અસલી સંઘર્ષ શરૂ થાય છે. અચાનક કોફી બંધ કરવાથી થતો માથાનો દુખાવો એટલો તીવ્ર હોય છે કે ઘણા લોકો ફરીથી કોફી પીવાનું શરૂ કરી દે છે.
અચાનક કોફી બંધ કરવાથી માથું કેમ દુખે છે?
મુંબઈની ગ્લેનીગલ્સ હોસ્પિટલના ઇન્ટરનલ મેડિસિન કન્સલ્ટન્ટ ડૉ. મંજુષા અગ્રવાલના જણાવ્યા મુજબ, કેફીન એ એક કુદરતી ઉત્તેજક છે જે મગજમાં રક્તવાહિનીઓને સાંકડી (Constrict) કરે છે. જ્યારે તમે અચાનક કોફી પીવાનું બંધ કરો છો, ત્યારે આ રક્તવાહિનીઓ અચાનક વિસ્તરે છે, જેનાથી મગજ તરફ લોહીનો પ્રવાહ વધે છે. લોહીના પ્રવાહમાં આ અચાનક ફેરફાર તીવ્ર માથાના દુખાવાનું મુખ્ય કારણ બને છે.
કેફીન વિડ્રોઅલના લક્ષણો અને સમયગાળો
કેફીન છોડવાના લક્ષણો સામાન્ય રીતે છેલ્લો કપ કોફી પીધાના 12 થી 24 કલાકની અંદર દેખાવા લાગે છે.
-
માથાનો દુખાવો: આ સૌથી સામાન્ય લક્ષણ છે.
-
થાક અને આળસ: કેફીન એડેનોસાઇન રિસેપ્ટર્સને બ્લોક કરે છે, જે ઊંઘને રોકે છે. તેના અભાવે વ્યક્તિ ખૂબ થાક અનુભવે છે.
-
ચીડિયાપણું: મગજમાં ડોપામાઈનનું સ્તર બદલાતા મૂડ સ્વિંગ થાય છે.
-
ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી: કામમાં એકાગ્રતાનો અભાવ જોવા મળે છે.
આ લક્ષણો સામાન્ય રીતે 2 થી 7 દિવસ સુધી ચાલે છે, પરંતુ વધુ પડતી કોફી પીનારાઓમાં તે એક અઠવાડિયા કરતા વધુ સમય પણ ટકી શકે છે.
કોફી છોડવાનો સૌથી સલામત રસ્તો: ‘ટેપરિંગ’ મેથડ
ડૉ. અગ્રવાલ સલાહ આપે છે કે કોફીને એકાએક (Cold Turkey) બંધ કરવાને બદલે તેને ધીમે ધીમે ઓછી કરવી જોઈએ. આ પદ્ધતિને ‘ટેપરિંગ’ કહેવામાં આવે છે.
-
પ્રમાણ ઘટાડો: જો તમે દિવસમાં 4 કપ કોફી પીતા હોવ, તો પહેલા અઠવાડિયે તેને 2 કપ પર લાવો.
-
કપની સાઈઝ બદલો: મોટા મગને બદલે નાના કપનો ઉપયોગ કરો.
-
કેફીનનું પ્રમાણ ઘટાડો: તમે રેગ્યુલર કોફીમાં ડીકેફ (Decaf) કોફી મિક્સ કરવાનું શરૂ કરી શકો છો.
-
સમયગાળો: આ પ્રક્રિયા 1 થી 2 અઠવાડિયા સુધી ચલાવો જેથી શરીરને કેફીન વગર રહેવાની આદત પડે.
કોફી અને બ્લડ પ્રેશરનો ગુપ્ત સંબંધ
હાઈ બ્લડ પ્રેશરના દર્દીઓ માટે કોફી કેમ જોખમી છે? કેફીન શરીરમાં એડ્રેનાલિન હોર્મોનનો સ્ત્રાવ વધારે છે, જે રક્તવાહિનીઓને સંકુચિત કરે છે અને હૃદયના ધબકારા વધારે છે. આ પ્રક્રિયા બ્લડ પ્રેશરમાં કામચલાઉ પણ તીવ્ર વધારો કરે છે. જે લોકો પહેલેથી જ હાઈ બીપીથી પીડાય છે, તેમના માટે નિયમિત કેફીન જોખમી સાબિત થઈ શકે છે. કોફી છોડ્યા પછી ઘણા દર્દીઓના બ્લડ પ્રેશરમાં સકારાત્મક સુધારો જોવા મળે છે.
કોફીના હેલ્ધી વિકલ્પો (Alternatives)
જો તમને ગરમ પીણું પીવાની આદત હોય, તો તમે આ વિકલ્પો અપનાવી શકો છો:
-
ગ્રીન ટી: તેમાં કોફી કરતા ઘણું ઓછું કેફીન અને વધુ એન્ટી-ઓક્સિડન્ટ્સ હોય છે.
-
હર્બલ ટી: ફુદીનો, આદુ કે તુલસીની ચા કેફીન મુક્ત હોય છે અને તાજગી આપે છે.
-
લીંબુ પાણી: સવારે નવશેકા પાણીમાં લીંબુ અને મધ નાખીને પીવાથી શરીર ડિટોક્સ થાય છે અને ઉર્જા મળે છે.
-
શોર્ટ વોક: જ્યારે પણ કોફી પીવાની તીવ્ર ઈચ્છા થાય, ત્યારે 5 મિનિટ માટે ચાલો. તેનાથી કુદરતી રીતે એન્ડોર્ફિન રીલીઝ થશે જે તમારી સુસ્તી દૂર કરશે.
કોફી છોડતી વખતે શરીરમાં પાણીની કમી ન થવા દો. પુષ્કળ પાણી પીવાથી માથાનો દુખાવો ઓછો થાય છે. પૂરતી ઊંઘ લેવી પણ એટલી જ જરૂરી છે, કારણ કે કેફીન વગર શરીર જલ્દી થાકી જશે.
કોફી છોડવી એ માત્ર ઈચ્છાશક્તિનો વિષય નથી, પણ શારીરિક અનુકૂલનનો વિષય છે. જો તમે વૈજ્ઞાનિક રીતે ધીમે ધીમે કોફીનું પ્રમાણ ઘટાડશો, તો તમે માથાના દુખાવા અને અન્ય આડઅસરો વગર આ આદતને સ્વસ્થ રીતે છોડી શકશો. યાદ રાખો, સ્વાસ્થ્ય માટે લીધેલું આ નાનું પગલું લાંબા ગાળે હૃદય અને બ્લડ પ્રેશર માટે ખૂબ મોટો ફાયદો કરાવશે.
