બોગસ વોટિંગ અને બૂથ કેપ્ચરિંગ સાબિત થાય તો શું થાય? ચૂંટણી અમાન્ય ઠેરવવા માટે કયા અકાટ્ય પુરાવા જરૂરી છે?
દેશના રાજકીય વાતાવરણમાં હાલ મતદાન, મતદાર યાદીઓ અને ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં ગેરરીતિના મુદ્દે ભારે ગરમાવો જોવા મળી રહ્યો છે. વિપક્ષી નેતાઓ દ્વારા સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) ની પ્રક્રિયા હેઠળ મતદાર યાદીમાં ગંભીર હેરાફેરીના આરોપો મૂકવામાં આવ્યા છે અને રાજધાની દિલ્હીમાં વિરોધ પ્રદર્શનો પણ યોજાયા છે.
આ બધાની વચ્ચે ૧૨૪ જેટલા પૂર્વ આઈએએસ (IAS) અને આઈઈએફએસ (IFS) અધિકારીઓએ ચૂંટણી પંચની કામગીરીના સમર્થનમાં એક ખુલ્લો પત્ર લખીને પુરાવા વગર સવાલો ન ઉઠાવવાની અપીલ કરી છે. આ તમામ રાજકીય ઉથલપાથલ વચ્ચે સામાન્ય નાગરિકોના મનમાં પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે જો ખરેખર મતદાનમાં ગોટાળા સાબિત થાય, તો શું દેશની સર્વોચ્ચ અદાલત એટલે કે સુપ્રીમ કોર્ટ આખી ચૂંટણી રદ કરવાનો આદેશ આપી શકે છે?
શું દેશભરની ચૂંટણીઓ એકસાથે રદ થઈ શકે?
કાનુની નિષ્ણાતો આ અંગે બંધારણીય જોગવાઈઓ સ્પષ્ટ કરતા જણાવે છે કે, જો કોઈ વિસ્તારમાં મત ચોરી કે ગેરરીતિનો આરોપ અદાલતમાં સંપૂર્ણપણે સાચો સાબિત થાય, તો પણ સુપ્રીમ કોર્ટ તાત્કાલિક અસરથી આખા દેશની લોકસભા કે વિધાનસભા ચૂંટણીઓ એકસાથે રદ કરતી નથી.
ચૂંટણી પરિણામ રદ કરવું કે કેમ તેનો સંપૂર્ણ આધાર ગેરરીતિનું સ્તર કેટલું મોટું છે, કેટલા મતવિસ્તારો પ્રભાવિત થયા છે અને તેનાથી અંતિમ પરિણામો પર કેટલી સીધી અસર પડી છે તેના પર નિર્ભર કરે છે. દેશભરની ચૂંટણીઓ એકસાથે રદ કરવાને બદલે માત્ર અસરગ્રસ્ત ચોક્કસ બેઠક કે બૂથ પૂરતું જ ફેરમતદાન કરવાનો અથવા પરિણામ રદ કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવે છે.
હાઇકોર્ટથી શરૂ થાય છે કાનૂની લડાઈ
ભારતીય ન્યાય પ્રણાલી મુજબ, કોઈપણ લોકસભા કે વિધાનસભા ચૂંટણીના પરિણામોને પડકારવા માટે સીધા સુપ્રીમ કોર્ટમાં જઈ શકાતું નથી. આ માટે લોક પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ ૧૯૫૧ હેઠળ સૌપ્રથમ સંબંધિત રાજ્યની હાઇકોર્ટમાં ઇલેક્શન પિટિશન (ચૂંટણી અરજી) દાખલ કરવી અનિવાર્ય છે.
હાઇકોર્ટ તમામ પુરાવાઓ ચકાસીને પોતાનો ચુકાદો આપે છે, અને તે ચુકાદાથી અસંતુષ્ટ પક્ષ જ દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતમાં અપીલ કરી શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટ ભારતીય બંધારણની કલમ ૩૨૯(b) ની મર્યાદામાં રહીને જ ન્યાયિક નિર્ણય લે છે.
લોક પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ ૧૯૫૧ અને ચૂંટણી પંચની સત્તાઓ
લોક પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ ૧૯૫૧ ની કલમ ૧૦૦ અંતર્ગત ચૂંટણી અમાન્ય જાહેર કરવાના કાયદા અત્યંત કડક છે. માત્ર ગોટાળાનો આરોપ મૂકવો પૂરતો નથી, પરંતુ અરજદારે અદાલતમાં એ પણ પુરવાર કરવું પડે છે કે તે ગેરરીતિના કારણે જ વિજેતા ઉમેદવારના ચૂંટણી પરિણામ પર સીધી અને નિર્ણાયક અસર પડી હતી.
જો કોઈ બેઠક પર જંગી બોગસ વોટિંગ, બૂથ કેપ્ચરિંગ કે ખોટી રીતે નામાંકન રદ થવાનું પુરવાર થાય તો જ તે બેઠકની ચૂંટણી અમાન્ય ઠરે છે. અદાલતી પ્રક્રિયા સિવાય, કલમ ૫૮ અને ૫૮A હેઠળ ચૂંટણી પંચ પાસે પણ પોતાની રીતે તપાસ કરીને ચોક્કસ સ્થળોએ તાત્કાલિક ફેરમતદાન કરાવવાની કે મતદાન રદ કરવાની સ્વતંત્ર સત્તાઓ રહેલી છે.
