દિલ્હી વિરોધ પ્રદર્શન મામલે સુપ્રીમ કોર્ટમાં રવિવારે ખાસ સુનાવણી, નેતાઓની અટકાયત અને મેટ્રો પ્રતિબંધો પર વધ્યો વિવાદ
દિલ્હીમાં વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન રાજકીય નેતાઓની અટકાયત અને જાહેર પરિવહન પર મૂકવામાં આવેલા પ્રતિબંધોને લઈને વિવાદ વકર્યો છે. આ મામલે સુપ્રીમ કોર્ટ રવિવારે, 11 ઑક્ટોબરે, ખાસ સુનાવણી હાથ ધરશે. કોર્ટમાં એક તરફ વિરોધ પક્ષના નેતાઓની અટકાયતને પડકારવામાં આવી છે, તો બીજી તરફ મેટ્રો અને રેલવે સેવાઓ પરના પ્રતિબંધો અંગે કોર્ટના અગાઉના આદેશનું પાલન ન થયાનો આરોપ લગાવવામાં આવ્યો છે. આ ઘટનાએ દેશમાં વિરોધ પ્રદર્શનના અધિકાર, જાહેર સુરક્ષા અને વહીવટી તંત્રની જવાબદારી અંગે નવી ચર્ચા શરૂ કરી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટ રવિવારે કેમ કરશે ખાસ સુનાવણી?
દિલ્હીમાં શનિવારે યોજાયેલા વિરોધ પ્રદર્શન બાદ મામલો સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો છે. અહેવાલ અનુસાર, તૃણમૂલ કોંગ્રેસનાં સાંસદ અને વરિષ્ઠ વકીલ મેનકા ગુરુસ્વામીએ વિરોધ પક્ષના નેતાઓ સહિત અનેક લોકોની અટકાયત સામે અરજી દાખલ કરી છે. આ મામલે જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાગચી અને જસ્ટિસ વી. મોહનાની બેન્ચ રવિવારે સુનાવણી કરશે.
અરજીમાં એવો સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યો છે કે શાંતિપૂર્ણ વિરોધમાં સામેલ થવા માગતા નેતાઓ અને અન્ય લોકોને અટકાયતમાં લેવાની પોલીસની કાર્યવાહી કેટલી યોગ્ય હતી. ખાસ કરીને, કેટલાક પૂર્વ મુખ્યમંત્રીઓ સહિતના રાજકીય નેતાઓને અટકાયતમાં લેવામાં આવ્યા હોવાને કારણે આ મામલો વધુ ચર્ચામાં આવ્યો છે.
આ ઉપરાંત, સુપ્રીમ કોર્ટના અગાઉના આદેશ છતાં દિલ્હીમાં મેટ્રો સ્ટેશનો બંધ રાખવા અને કેટલીક ટ્રેનો રદ કરવા અંગે પણ અલગ અરજી કરવામાં આવી છે. આ અરજીમાં કોર્ટના આદેશનું ઉલ્લંઘન થયું હોવાનો આરોપ લગાવી જવાબદાર અધિકારીઓ સામે અવમાનનાની કાર્યવાહી કરવાની માગ કરવામાં આવી છે.
જંતર-મંતર પર વિરોધ પ્રદર્શનને લઈને વિવાદ
દિલ્હીના જંતર-મંતર વિસ્તારમાં કોકરોચ જનતા પાર્ટી (CJP) અને અન્ય રાજકીય જૂથો દ્વારા મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારના રાજીનામાની માગ સાથે વિરોધ પ્રદર્શનનું આહ્વાન કરવામાં આવ્યું હતું. આ પ્રદર્શનનું મુખ્ય કારણ મતદાર યાદીઓની વિશેષ સઘન સુધારણા પ્રક્રિયા એટલે કે સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) અંગે ઊભા થયેલા સવાલો હતા.
વિરોધ પક્ષના નેતાઓ અને પ્રદર્શનકારીઓએ મતદાર યાદીઓમાં કથિત અનિયમિતતાઓ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમનો આરોપ છે કે મતદાર યાદીઓની સુધારણા પ્રક્રિયામાં પક્ષપાત થવાની શક્યતા છે અને આ અંગે ચૂંટણી પંચે સ્પષ્ટતા કરવી જોઈએ.
બીજી તરફ, ચૂંટણી પંચે મતદાર યાદીઓની સુધારણા પ્રક્રિયાને નિયમિત વહીવટી કવાયત ગણાવી છે. પંચના જણાવ્યા અનુસાર, મૃત્યુ પામેલા, ડુપ્લિકેટ અથવા અયોગ્ય મતદારોનાં નામ દૂર કરવા અને યાદીઓને સુધારવા માટે આવી પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવે છે.
દિલ્હી પોલીસે સુરક્ષાના કારણો દર્શાવીને પ્રસ્તાવિત પ્રદર્શનને મંજૂરી આપી નહોતી. તેમ છતાં, વિરોધ પક્ષના નેતાઓ અને કાર્યકરો પ્રદર્શન સાથે જોડાવા માટે આગળ આવ્યા હતા. ત્યારબાદ પોલીસે વિવિધ સ્થળોએથી લોકોને અટકાયતમાં લીધા હતા.
અરવિંદ કેજરીવાલ સહિત અનેક નેતાઓ અટકાયતમાં
શનિવારના વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન વિરોધ પક્ષના અનેક જાણીતા નેતાઓને અટકાયતમાં લેવામાં આવ્યા હોવાના અહેવાલ છે. તેમાં દિલ્હીના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી અરવિંદ કેજરીવાલ ઉપરાંત પશ્ચિમ બંગાળનાં મુખ્યમંત્રી મમતા બેનર્જી, કેરળના મુખ્યમંત્રી પિનરાઈ વિજયન અને ત્રિપુરાના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી માણિક સરકાર સહિતના નેતાઓનાં નામ સામે આવ્યાં છે.
આ નેતાઓ વિરોધ પ્રદર્શનમાં જોડાવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા ત્યારે પોલીસ દ્વારા કાર્યવાહી કરવામાં આવી હોવાનો અહેવાલ છે. કેટલાક આયોજકો અને અન્ય કાર્યકરોને પણ અટકાયતમાં લેવામાં આવ્યા હતા.
તૃણમૂલ કોંગ્રેસનાં સાંસદ મેનકા ગુરુસ્વામીએ પોતાની અરજીમાં દલીલ કરી છે કે શાંતિપૂર્ણ વિરોધના મૂળભૂત અધિકારને દબાવવા માટે નિવારક અટકાયતનો ઉપયોગ ન થવો જોઈએ. પોલીસની કાર્યવાહી કયા આધાર પર કરવામાં આવી અને તેની કાયદાકીય જરૂરિયાત કેટલી હતી, તે અંગે હવે કોર્ટમાં ચર્ચા થવાની શક્યતા છે.
જોકે, અટકાયતને ગેરકાયદેસર ગણવી કે નહીં તે અંગેનો અંતિમ નિર્ણય કોર્ટની સુનાવણી અને ઉપલબ્ધ તથ્યોના આધારે જ થઈ શકે છે.
મેટ્રો સ્ટેશનો બંધ અને ટ્રેનો રદ થતાં સામાન્ય લોકોને મુશ્કેલી
દિલ્હીમાં વિરોધ પ્રદર્શન પહેલાં સુરક્ષા વ્યવસ્થાના ભાગરૂપે જાહેર પરિવહન પર અનેક પ્રતિબંધો મૂકવામાં આવ્યા હતા. અહેવાલો અનુસાર, 57 મેટ્રો સ્ટેશનો પર બંધ અથવા પ્રતિબંધાત્મક વ્યવસ્થા લાગુ કરવામાં આવી હતી. આ ઉપરાંત, નવી દિલ્હી અને હઝરત નિઝામુદ્દીન રેલવે સ્ટેશનો પર આવતી-જતી કેટલીક ટ્રેનો રદ કરવામાં આવી હોવાની પણ ફરિયાદ કરવામાં આવી છે.
આ પગલાંને કારણે મુસાફરોને મુશ્કેલી પડી હોવાનો દાવો અરજીમાં કરવામાં આવ્યો છે. દિલ્હી જેવા વ્યસ્ત શહેરમાં મેટ્રો અને રેલવે સેવાઓ લાખો લોકોની દૈનિક અવરજવર માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે. નોકરી પર જતા કર્મચારીઓ, વિદ્યાર્થીઓ, દર્દીઓ અને અન્ય જરૂરી કામ માટે મુસાફરી કરતા લોકોને આવા પ્રતિબંધોની અસર થઈ શકે છે.
વિવાદનો મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે સુરક્ષાની જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખીને પ્રતિબંધો મૂકવા યોગ્ય હોઈ શકે છે, પરંતુ તેના કારણે સમગ્ર શહેરની પરિવહન વ્યવસ્થા ખોરવાય તો તેની જવાબદારી કોની રહેશે?
આ જ મુદ્દે સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ પ્રશ્ન ઉઠાવવામાં આવ્યો છે કે સુરક્ષા જાળવવા માટે મર્યાદિત અને નિયંત્રિત વ્યવસ્થા ઊભી કરી શકાય ત્યારે સમગ્ર પરિવહન વ્યવસ્થા પર વ્યાપક પ્રતિબંધો મૂકવાની જરૂર શા માટે ઊભી થઈ.
સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉ શું કહ્યું હતું?
9 ઑક્ટોબરે સુપ્રીમ કોર્ટમાં આ મુદ્દે સુનાવણી થઈ હતી. મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતની આગેવાની હેઠળની બેન્ચ સમક્ષ CPI(M)ના મહાસચિવ એમ.એ. બેબીએ જાહેર પરિવહન પર મૂકવામાં આવેલા વ્યાપક પ્રતિબંધોને પડકારતી અરજી રજૂ કરી હતી.
સુનાવણી દરમિયાન વકીલોએ દલીલ કરી હતી કે મેટ્રો સ્ટેશનો બંધ રાખવા, ટ્રેનો રદ કરવા અને રસ્તાઓ પર મોટા પાયે બેરિકેડિંગ કરવાથી સામાન્ય નાગરિકોને ભારે મુશ્કેલી પડી શકે છે.
કોર્ટે અવલોકન કર્યું હતું કે સુરક્ષાની જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખીને પરિવહન વ્યવસ્થાનું નિયમન કરી શકાય, પરંતુ દરેક સેવા સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દેવી એ અલગ બાબત છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે મેટ્રો અને અન્ય રેલવે સેવાઓ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવાને બદલે યોગ્ય નિયંત્રણો સાથે તેમને ચાલુ રાખવા અંગે નિર્ણય લેવો જોઈએ.
આ ઉપરાંત, મુસાફરોને અવરજવરમાં મુશ્કેલી ન પડે તે માટે ટ્રાફિક અને પરિવહન અંગેની સૂચનાઓ અખબારો તેમજ ઑનલાઇન માધ્યમો દ્વારા વ્યાપક રીતે જાહેર કરવાની પણ સૂચના આપવામાં આવી હતી.
હવે નવી અરજીમાં એવો આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો છે કે કોર્ટના આદેશ છતાં કેટલાક પ્રતિબંધો ચાલુ રહ્યા હતા અને જાહેર પરિવહન અંગે પૂરતી માહિતી આપવામાં આવી નહોતી.
કોર્ટની અવમાનનાની અરજીમાં અધિકારીઓનાં નામ
વકીલ શૈલેન્દ્ર મણિ ત્રિપાઠીએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અવમાનનાની અરજી દાખલ કરી છે. આ અરજીમાં કેન્દ્રીય ગૃહ સચિવ ગોવિંદ મોહન, દિલ્હી પોલીસ કમિશનર અનુરાગ કુમાર અને દિલ્હી મેટ્રો રેલ કોર્પોરેશનનાં અધ્યક્ષ ડી. થારાને પક્ષકાર બનાવવામાં આવ્યા છે.
અરજીમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે કોર્ટના નિર્દેશો હોવા છતાં મેટ્રો સ્ટેશનો પર પ્રતિબંધો ચાલુ રહ્યા, કેટલીક ટ્રેનો રદ કરવામાં આવી અને ટ્રાફિક અંગેની સૂચનાઓ પૂરતી રીતે જાહેર કરવામાં આવી નહોતી.
અરજદારના મતે, આ પગલાંથી સામાન્ય જનજીવન ખોરવાયું અને જરૂરી કામ માટે મુસાફરી કરતા લોકોને મુશ્કેલી પડી. તેથી સંબંધિત અધિકારીઓએ કોર્ટના આદેશનું પાલન કર્યું હતું કે નહીં તેની તપાસ થવી જોઈએ.
જોકે, આ તમામ બાબતો હાલમાં અરજીમાં કરવામાં આવેલા આક્ષેપો છે. અધિકારીઓનો પક્ષ, પ્રતિબંધો પાછળનાં કારણો અને કોર્ટના આદેશનું વાસ્તવિક પાલન થયું હતું કે નહીં, તે સુનાવણી દરમિયાન સ્પષ્ટ થઈ શકે છે.
વિરોધ કરવાનો અધિકાર અને જાહેર સુરક્ષા વચ્ચે સંતુલન
આ સમગ્ર ઘટનાએ લોકશાહીમાં વિરોધ પ્રદર્શનના અધિકાર અંગે મહત્ત્વપૂર્ણ ચર્ચા ઊભી કરી છે. લોકશાહી વ્યવસ્થામાં નાગરિકો અને રાજકીય પક્ષોને સરકાર અથવા બંધારણીય સંસ્થાઓના નિર્ણય સામે અસંમતિ વ્યક્ત કરવાનો અધિકાર છે. શાંતિપૂર્ણ સભા અને વિરોધ પ્રદર્શન લોકશાહીનો એક મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
પરંતુ આ અધિકારનો ઉપયોગ લાગુ કાયદા અને જાહેર વ્યવસ્થાને ધ્યાનમાં રાખીને કરવાનો હોય છે. પ્રદર્શન માટેની મંજૂરી, સ્થળની પસંદગી, સુરક્ષાની વ્યવસ્થા અને સામાન્ય નાગરિકોની અવરજવર જેવા મુદ્દાઓ પણ એટલા જ મહત્ત્વના છે.
દિલ્હી પોલીસ માટે પડકાર એ હતો કે સંભવિત ભીડ અને સુરક્ષાના જોખમોને ધ્યાનમાં રાખીને વ્યવસ્થા જાળવવી. બીજી તરફ, વ્યાપક પ્રતિબંધો નાગરિકોના દૈનિક જીવનને અસર ન કરે તેની ખાતરી કરવી પણ જરૂરી છે.
આથી સુપ્રીમ કોર્ટની સુનાવણીમાં માત્ર અટકાયતની કાયદેસરતા જ નહીં, પરંતુ સુરક્ષાનાં પગલાં કેટલા પ્રમાણસર હતાં અને જાહેર પરિવહન અંગેના નિર્ણયોમાં નાગરિકોના હિતોને કેટલું મહત્ત્વ આપવામાં આવ્યું હતું, તે મુદ્દાઓ પણ મહત્ત્વ ધરાવશે.
રવિવાર, 11 ઑક્ટોબરે થનારી ખાસ સુનાવણીમાં સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ બે મુખ્ય મુદ્દાઓ આવશે. પ્રથમ, વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન રાજકીય નેતાઓ અને અન્ય લોકોને અટકાયતમાં લેવાની કાર્યવાહી કાયદેસર હતી કે નહીં. બીજું, મેટ્રો અને રેલવે સેવાઓ પરના પ્રતિબંધો અંગે અગાઉના ન્યાયિક આદેશનું પાલન થયું હતું કે નહીં.
કોર્ટ સંબંધિત પક્ષો પાસેથી જવાબ માગી શકે છે અને ઉપલબ્ધ તથ્યોના આધારે આગળનાં નિર્દેશો આપી શકે છે. જોકે, સુનાવણી પહેલાં કોઈ ચોક્કસ નિર્ણય આવશે એવું માનવું યોગ્ય નથી.
આ મામલો આગામી દિવસોમાં રાજકીય અને કાયદાકીય બંને દૃષ્ટિએ મહત્ત્વનો બની કે છે. કારણ કે તેમાં એક તરફ ચૂંટણી પ્રક્રિયા અંગેના આક્ષેપો છે, તો બીજી તરફ વિરોધ પ્રદર્શન, પોલીસની સત્તા અને ન્યાયિક આદેશોના પાલન જેવા મૂળભૂત પ્રશ્નો જોડાયેલા છે.
