ઈરાનનું કડક વલણ: ‘હોર્મુઝ જળમાર્ગ પર કંટ્રોલ અમારો જ રહેશે, અમેરિકા પર ક્યારેય વિશ્વાસ કર્યો નથી અને કરીશું પણ નહીં’
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને દરિયાઈ સુરક્ષા માટે અત્યંત વ્યૂહાત્મક ગણાતી હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (હોર્મુઝની સામુદ્રધુની) ને લઈને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં મોટા સંકેતો મળી રહ્યા છે. સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે યોજાયેલી પ્રથમ રાઉન્ડની ઉચ્ચ સ્તરીય વાટાઘાટો બાદ એક તરફ જ્યાં વ્યાપારી જહાજોની સુરક્ષા માટે નવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવા પર સહમતી બની છે, તો બીજી તરફ ઈરાને આ જળમાર્ગ પર પોતાનું સાર્વભૌમત્વ જાળવી રાખવાનો સ્પષ્ટ ઈરાદો પણ વ્યક્ત કરી દીધો છે. આ ભૌગોલિક-રાજકીય (Geopolitical) હિલચાલ વિશ્વભરમાં તેલના પુરવઠા અને સમુદ્રી વ્યાપારની દિશા નક્કી કરવામાં મહત્ત્વની સાબિત થશે.
આજે ૨૩ જૂન, ૨૦૨૬ ના રોજ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરેથી શાંતિ અને વ્યાપારી સુરક્ષાના મોટા સંકેતો મળી રહ્યા છે. સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે યોજાયેલી પ્રથમ રાઉન્ડની વાટાઘાટો દરમિયાન બંને દેશો દરિયાઈ ક્ષેત્રમાં તણાવ ઓછો કરવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ હોટલાઈન વ્યવસ્થા સ્થાપિત કરવા સહમત થયા છે. જો કે, આ વાટાઘાટો સફળ રહ્યા બાદ પણ ઈરાને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પરના પોતાના લશ્કરી અને વહીવટી નિયંત્રણના મુદ્દે કોઈ પણ પ્રકારની બાંધછોડ કરવાનો ઇનકાર કર્યો છે.
હોર્મુઝમાં ટેલિફોન હોટલાઇન અને કેન્દ્રની સ્થાપના
સ્વિટ્ઝર્લેન્ડથી પરત ફર્યા બાદ ઈરાનના મુખ્ય વાટાઘાટકાર મોહમ્મદ બાઘર ગાલિબાફે તેહરાનમાં સ્થાનિક મીડિયા સાથે વાતચીત કરતા એક મોટી જાહેરાત કરી છે. તેમણે જણાવ્યું કે, દરિયાઈ માર્ગેથી પસાર થતા આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપારી જહાજોની અવરજવર દરમિયાન અમેરિકા અથવા અન્ય કોઈ પશ્ચિમી દેશો સાથે કોઈ સૈન્ય ગેરસમજ ઊભી ન થાય તે માટે હોર્મુઝમાં એક વિશેષ ટેલિફોન હોટલાઇન શરૂ કરવામાં આવશે.
એક વૈશ્વિક ન્યૂઝ ચેનલના અહેવાલ અનુસાર, આ હોટલાઇન સાથે એક સમર્પિત કંટ્રોલ સેન્ટર પણ બનાવવામાં આવશે. જો દરિયામાં કોઈ પણ જહાજને કોઈ મુશ્કેલી કે કટોકટીનો સામનો કરવો પડે, તો તેઓ સીધો આ કેન્દ્રનો સંપર્ક કરી શકશે. ગાલિબાફે ખાતરી આપી હતી કે ઈરાન આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓ અને નિયમોનું સંપૂર્ણ પાલન કરશે અને દરિયાઈ ક્ષેત્રમાં ઉદ્ભવતી કોઈપણ સમસ્યાનો તાત્કાલિક ઉકેલ લાવવા માટે સક્રિય પગલાં લેશે.
‘અમેરિકા પર ક્યારેય વિશ્વાસ નહીં કરીએ’
વ્યૂહાત્મક હોટલાઇન સ્થાપિત કરવા પર સહમતિ દર્શાવવા છતાં ઈરાનના ટોચના નેતૃત્વએ અમેરિકા પ્રત્યે અવિશ્વાસની ભાવના સ્પષ્ટપણે વ્યક્ત કરી છે. ગાલિબાફે આકરા શબ્દોમાં જણાવ્યું હતું કે, “ઈરાને ભૂતકાળમાં ક્યારેય યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પર વિશ્વાસ કર્યો નથી અને ભવિષ્યમાં પણ ક્યારેય કરશે નહીં.” તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ હવે તેની યુદ્ધ પહેલાની જૂની સ્થિતિમાં ક્યારેય પાછો ફરી શકે નહીં. આ વ્યૂહાત્મક જળમાર્ગનું સંપૂર્ણ સંચાલન અને દેખરેખ કડકપણે “ઈરાની નિયંત્રણ હેઠળ” જ રાખવામાં આવશે.
અમેરિકાએ તેલ નિકાસ પરના પ્રતિબંધો હળવા કર્યા
વાટાઘાટોના ટેબલ પર ઈરાનના આ કડક વલણ વચ્ચે પણ અમેરિકા તરફથી આર્થિક મોરચે એક સકારાત્મક અને મોટો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. અમેરિકાએ ગઈકાલે ૨૨ જૂનના રોજ ઈરાન પર લાદવામાં આવેલા આકરા તેલ નિકાસ પ્રતિબંધોમાં ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ સુધી આંશિક રાહત આપવાની જાહેરાત કરી છે. આ નિર્ણય પાછળ સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં થયેલી શાંતિ વાટાઘાટોને જવાબદાર માનવામાં આવે છે.
અમેરિકાના ઉપપ્રમુખ જેડી વાન્સે સત્તાવાર નિવેદન આપતા જણાવ્યું હતું કે સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં બંને પક્ષો વચ્ચે થયેલી ચર્ચામાં “ખૂબ જ સારી પ્રગતિ” જોવા મળી છે, જેના સકારાત્મક પ્રતિભાવરૂપે વોશિંગ્ટન પ્રશાસને પ્રતિબંધો હળવા કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. હાલમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે માત્ર દરિયાઈ સુરક્ષા જ નહીં, પરંતુ અત્યંત જટિલ એવા પરમાણુ મુદ્દાઓ અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટના ભવિષ્યને સુરક્ષિત કરવા માટેના રોડમેપ પર પણ પડદા પાછળ સતત વાટાઘાટો ચાલી રહી છે. ઓગસ્ટ સુધી મળેલી આ તેલ નિકાસની છૂટછાટના કારણે વૈશ્વિક એનર્જી માર્કેટને મોટો ઓક્સિજન મળશે તેમ માનવામાં આવી રહ્યું છે.
