સાઉદી અરેબિયાની પરમાણુ ડીલથી પાકિસ્તાનમાં ખુશીની લહેર, વૈશ્વિક રાજનીતિમાં હલચલ
મધ્ય પૂર્વ (મિડિલ ઇસ્ટ) ની ભૌગોલિક રાજનીતિમાં એક ખૂબ મોટો અને ચોંકાવનારો કૂટનીતિક વળાંક સામે આવ્યો છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સાઉદી અરેબિયા સાથેના એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ચર્ચાસ્પદ સિવિલ ન્યુક્લિયર (પરમાણુ) કરારને સત્તાવાર રીતે મંજૂરી આપી દીધી છે. આ કરાર આગામી દાયકાઓ માટે વૈશ્વિક રાજનીતિ અને ઉર્જા બજારની દિશા નક્કી કરવા જઈ રહ્યો છે. આ ડીલ અંતર્ગત સાઉદી અરેબિયાને પોતાની જ ધરતી પર યુરેનિયમ સંવર્ધન (Uranium Enrichment) કરવાની પરવાનગી મળી શકે છે. જોકે, સૌથી વધુ ચોંકાવનારી વાત એ છે કે અમેરિકાએ આ મંજૂરી પરંપરાગત રીતે લાગુ કરવામાં આવતી જરૂરી અને કડક સુરક્ષા શરતો વગર આપી છે, જેના કારણે ખાડીના અન્ય દેશો સહિત આખી દુનિયામાં હલચલ મચી ગઈ છે.
૩૦ વર્ષની અબજો ડોલરની મેગા ડીલ અને અમેરિકી કંપનીઓનું વર્ચસ્વ
રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને સાઉદી વહીવટીતંત્ર વચ્ચે થયેલો આ નવો પરમાણુ કરાર લગભગ ૩૦ વર્ષ સુધી લાંબો ચાલનાર છે, જેની કુલ નાણાકીય કિંમત અબજો ડોલર હોવાનો અંદાજ લગાવવામાં આવી રહ્યો છે. આ આખા કરારને એ ખાસ રણનીતિ હેઠળ તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે કે સાઉદી અરેબિયાના મહત્ત્વાકાંક્ષી ન્યુક્લિયર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને વિકસાવવામાં અમેરિકી રક્ષણ અને ઉર્જા કંપનીઓની જ મુખ્ય અને ઇજારાશાહી ભૂમિકા રહે. આ કરાર દ્વારા વાશિંગ્ટને એ સુનિશ્ચિત કર્યું છે કે રશિયા, ચીન કે ફ્રાન્સ જેવા અન્ય વિદેશી સ્પર્ધકોને આ મલાઇદાર સોદાથી સંપૂર્ણપણે બહાર રાખી શકાય, જેનાથી અમેરિકી અર્થવ્યવસ્થાને મોટો બૂસ્ટ મળવાની આશા છે.
પરમાણુ સુરક્ષા નિયમોમાં છૂટછાટ: તેના શું અર્થ છે?
અંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયા રિપોર્ટ્સ અને વ્યૂહાત્મક વિશેષજ્ઞોના જણાવ્યા અનુસાર, અમેરિકા દ્વારા ભૂતકાળમાં અન્ય દેશો સાથે કરવામાં આવેલા પરમાણુ કરારોથી તદ્દન વિપરીત, સાઉદી અરેબિયા સાથે થયેલા આ ‘૧૨૩ એગ્રીમેન્ટ’માં તે કડક વૈશ્વિક સુરક્ષા નિયમો સામેલ કરવામાં આવ્યા નથી જેને સામાન્ય રીતે વાશિંગ્ટન કોઈપણ સિવિલ ન્યુક્લિયર પ્રોગ્રામને પરમાણુ હથિયારોના વિકાસમાં તબ્દીલ થવાથી રોકવા માટે અનિવાર્ય બનાવતું હતું.
અમેરિકા આવા કરારોમાં ‘ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ’ નિયમોની માંગ કરે છે જેના હેઠળ દેશો યુરેનિયમ સંવર્ધન અથવા વપરાયેલા બળતણના પુનઃચક્રણથી દૂર રહે છે. પરંતુ રિયાદના મામલામાં આ કડક પ્રતિબંધોમાં છૂટછાટ આપવામાં આવી છે. ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર હવે ખૂબ જ જલ્દી આ મોટા કરારને સત્તાવાર મંજૂરી માટે અમેરિકી કોંગ્રેસ સમક્ષ રજૂ કરવાની પૂરી તૈયારી કરી ચૂક્યું છે, જ્યાં આના પર તીખી ચર્ચા થવાની પૂરી સંભાવના છે.
કોણે કર્યા છે આ ઐતિહાસિક કરાર પર હસ્તાક્ષર?
આ ચર્ચાસ્પદ પરમાણુ પેકેજ અને ‘૧૨૩ એગ્રીમેન્ટ’ પર સત્તાવાર હસ્તાક્ષર થઈ ચૂક્યા છે. આ મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજ પર અમેરિકા તરફથી ઉર્જા મંત્રી ક્રિસ રાઈટ (Chris Wright) એ હસ્તાક્ષર કર્યા, જ્યારે સાઉદી અરેબિયા તરફથી ઉર્જા મંત્રી પ્રિન્સ અબ્દુલઅજીઝ બિન સલમાન (Prince Abdulaziz bin Salman) એ આના પર મહોર મારી. આ વિશેષ કરાર વિદેશી દેશો સાથે શાંતિપૂર્ણ પરમાણુ સહયોગ માટે અમેરિકાના કાનૂની અને તકનીકી નિયમો નક્કી કરે છે. સાઉદી અરેબિયા લાંબા સમયથી પોતાના શાંતિપૂર્ણ ઉર્જા કાર્યક્રમો હેઠળ પરમાણુ તકનીક મેળવવાની કોશિશમાં હતું, અને આ ડીલે તેના તે સ્વપ્નને સાકાર કરવાનો રસ્તો સાફ કરી દીધો છે.
પાકિસ્તાનમાં ખુશીની લહેર અને ખાડીના દેશોની ચિંતાઓ
આ કરાર સામે આવ્યા બાદ પડોશી દેશ પાકિસ્તાનમાં ખુશીની લહેર દોડી ગઈ છે. પાકિસ્તાની રાજકીય કોરિડોરો અને વ્યૂહાત્મક વર્તુળોમાં આ ડીલને ખૂબ જ સકારાત્મક રીતે જોવામાં આવી રહી છે, કારણ કે સાઉદી અરેબિયા અને પાકિસ્તાન વચ્ચે દાયકાઓથી અત્યંત ગાઢ અને વ્યૂહાત્મક સૈન્ય તથા કૂટનીતિક સંબંધો રહ્યા છે.
બીજી બાજુ, આ વગર સુરક્ષા શરતો વાળા કરારે ખાડી ક્ષેત્રના અન્ય દેશો, ખાસ કરીને ઇઝરાયેલ અને ઈરાનની ઊંઘ ઉડાડી દીધી છે. વિશેષજ્ઞોનું માનવું છે કે જો સાઉદી અરેબિયા સ્વતંત્ર રીતે યુરેનિયમ સંવર્ધન કરવામાં સફળ થઈ જાય છે, તો તેનાથી આખા સંવેદનશીલ ક્ષેત્રમાં હથિયારોની એક નવી હોડ શરૂ થવાનું જોખમ પેદા થઈ શકે છે. હાલમાં, આખી દુનિયાની નજર એ વાત પર ટકેલી છે કે અમેરિકી કોંગ્રેસ આ કરારને લીલી ઝંડી આપે છે કે નહીં અને મિડિલ ઇસ્ટના શક્તિ સંતુલન પર તેની શું દીર્ઘકાલીન અસર પડશે.
