ઈરાન પર ટ્રમ્પનો વાણીવિલાસ: અપમાનજનક શબ્દોએ આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં ગરમાવો લાવ્યો.
મધ્ય પૂર્વના રાજકારણમાં ફરી એકવાર ભૂકંપ આવ્યો છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાન વિરુદ્ધ અત્યાર સુધીનું સૌથી આક્રમક અને વિવાદાસ્પદ નિવેદન આપીને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચા જગાવી છે. ટ્રમ્પે ઈરાનની આર્થિક નાકાબંધીને લશ્કરી હુમલા કરતાં પણ વધુ ઘાતક હથિયાર ગણાવ્યું છે અને ઈરાની નેતૃત્વ માટે અત્યંત અપમાનજનક શબ્દોનો પ્રયોગ કર્યો છે, જેના કારણે તેહરાનમાં ભારે રોષ જોવા મળી રહ્યો છે.
“સ્ટફ્ડ પિગ” અને ગૂંગળામણની વ્યૂહરચના
તાજેતરમાં ‘એક્સિઓસ’ને આપેલા એક ઈન્ટરવ્યુમાં ટ્રમ્પે અમેરિકાની વિદેશ નીતિ અને ઈરાન પર લાદવામાં આવેલા પ્રતિબંધોનો બચાવ કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે, “આ નાકાબંધી (Blockade) બોમ્બમારા કરતાં વધુ અસરકારક સાબિત થઈ રહી છે. ઈરાનીઓ અત્યારે ‘ભરેલા ડુક્કર’ (Stuffed Pigs) ની જેમ ગૂંગળાઈ રહ્યા છે.” ટ્રમ્પનો દાવો છે કે આર્થિક દબાણ હેઠળ ઈરાન હવે ભાંગી પડ્યું છે અને તેહરાન કોઈ પણ સંજોગોમાં સમજૂતી કરવા માટે આતુર છે.
રાષ્ટ્રપતિએ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે જ્યાં સુધી ઈરાન તેના પરમાણુ કાર્યક્રમને સંપૂર્ણપણે અને કાયમી ધોરણે તિલાંજલિ નહીં આપે, ત્યાં સુધી અમેરિકા એક ઇંચ પણ પાછળ હટશે નહીં. ટ્રમ્પના મતે, આર્થિક પ્રતિબંધો ઈરાનને ઘૂંટણિયે લાવવા માટેનું સૌથી શક્તિશાળી સાધન છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ: સંઘર્ષનું કેન્દ્રબિંદુ
વિશ્વના કુલ તેલ વેપારનો મોટો હિસ્સો જ્યાંથી પસાર થાય છે તે ‘હોર્મુઝની સામુદ્રધુની’ (Strait of Hormuz) હાલમાં આ યુદ્ધનું કેન્દ્ર બની છે. ઈરાન સતત માંગ કરી રહ્યું છે કે આ વેપારી માર્ગ પરની નાકાબંધી હટાવવામાં આવે જેથી તેની અર્થવ્યવસ્થાને થોડો શ્વાસ મળી શકે.
પાકિસ્તાન દ્વારા પણ આ મુદ્દે મધ્યસ્થીના પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા હતા. ઈરાને પાકિસ્તાન મારફતે પ્રસ્તાવ મોકલ્યો હતો કે તબક્કાવાર રીતે શાંતિ સ્થાપવામાં આવે, જેમાં પ્રથમ પગલા તરીકે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ખોલવામાં આવે અને ત્યારબાદ પરમાણુ મુદ્દે ચર્ચા કરવામાં આવે. જોકે, ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે આ પ્રસ્તાવને સદંતર ફગાવી દીધો છે. અમેરિકાની શરત સ્પષ્ટ છે: “પહેલા પરમાણુ કાર્યક્રમ બંધ કરો, પછી જ વેપાર માર્ગો ખુલશે.”
તેહરાનનો પલટવાર: “નાકાબંધી અણનમ છે”
ટ્રમ્પના અપમાનજનક નિવેદન બાદ ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલયે આકરો વિરોધ નોંધાવ્યો છે. ઈરાને અમેરિકાના આ વલણને ‘માનસિક આતંકવાદ’ ગણાવ્યો છે. તેહરાનનું કહેવું છે કે ટ્રમ્પની ભાષા તેમની માનસિકતા દર્શાવે છે અને ઈરાન કોઈ પણ કિંમતે દબાણ હેઠળ ઝૂકશે નહીં. ઈરાની નેતાઓએ જાહેરાત કરી છે કે તેમની નાકાબંધી અણનમ છે અને તેઓ અમેરિકાના આર્થિક યુદ્ધનો સામનો કરવા તૈયાર છે.
પરમાણુ હથિયારોનો ખતરો
અમેરિકાની સૌથી મોટી ચિંતા ઈરાનનું પરમાણુ શક્તિ બનવું છે. ટ્રમ્પે ભારપૂર્વક કહ્યું છે કે, “હું નથી ઈચ્છતો કે તેમની પાસે પરમાણુ શસ્ત્રો હોય. તે સમગ્ર વિશ્વ માટે ખતરો છે.” બીજી તરફ ઈરાનનું કહેવું છે કે તેમનો કાર્યક્રમ શાંતિપૂર્ણ હેતુઓ માટે છે, પરંતુ અમેરિકાના પ્રતિબંધો તેને વધુ ઉગ્ર બનવા માટે મજબૂર કરી રહ્યા છે.
આગળ શું?
વર્તમાન પરિસ્થિતિ જોતા લાગે છે કે બંને પક્ષો વચ્ચે મડાગાંઠ વધુ ઘેરી બની છે. એક તરફ ટ્રમ્પની ‘મેક્સિમમ પ્રેશર’ પોલિસી છે, તો બીજી તરફ ઈરાનનું ‘રઝિસ્ટન્સ’ (પ્રતિકાર) છે. જો કોઈ પણ પક્ષ નમતું નહીં જોખે, તો આ રાજદ્વારી સંઘર્ષ લશ્કરી ટકરાવમાં ફેરવાઈ શકે છે, જેની અસર માત્ર મધ્ય પૂર્વ જ નહીં પણ વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઈલની કિંમતો અને અર્થતંત્ર પર પણ પડશે.
નિષ્ણાતો માને છે કે પાકિસ્તાન અને અન્ય દેશોની મધ્યસ્થી નિષ્ફળ જવી એ ખતરાની ઘંટડી છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે શું ઈરાન આર્થિક ગૂંગળામણ સામે હાર માને છે કે પછી અમેરિકાની શરતોને પડકારીને કોઈ નવો માર્ગ અપનાવે છે.
