ટ્રમ્પ-શી જિનપિંગની મુલાકાત પછી પણ તણાવ યથાવત! અમેરિકાએ ચીનની દિગ્ગજ કંપનીઓને આપી કડક ચેતવણી
અમેરિકા અને ચીન વચ્ચેના વધતા જતા વ્યાપારી અને ભૂ-રાજકીય તણાવમાં એક નવો અને અત્યંત ગંભીર વળાંક આવ્યો છે. તાજેતરમાં, અમેરિકી સંરક્ષણ વિભાગ (પેન્ટાગોન) એ ચીનની દિગ્ગજ ટેક કંપનીઓ—ઈ-કોમર્સ જાયન્ટ ‘અલીબાબા’, ઈલેક્ટ્રિક વ્હીકલ નિર્માતા ‘BYD’ અને સર્ચ એન્જિન કંપની ‘બાયડુ’ (Baidu) ને પોતાની બ્લેકલિસ્ટમાં સામેલ કરી લીધી છે. આ નિર્ણય માત્ર આ કંપનીઓ માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વૈશ્વિક બજાર માટે એક મોટો આંચકો છે.
શું છે સમગ્ર મામલો અને અમેરિકાના આરોપો?
પેન્ટાગોને સોમવારે પોતાની તે યાદીને અપડેટ કરી છે, જેમાં એવી ચીની કંપનીઓના નામ સામેલ કરવામાં આવે છે જે સીધી કે આડકતરી રીતે ચીની સેના (People’s Liberation Army) સાથે જોડાયેલી છે. આ યાદીની શરૂઆત વર્ષ 2021માં કરવામાં આવી હતી. આંકડાઓની વાત કરીએ તો, 2025માં આ યાદીમાં 134 કંપનીઓ હતી, જે હવે વધીને 188 પર પહોંચી ગઈ છે.
અમેરિકી સરકારનો મુખ્ય આરોપ એ છે કે અલીબાબા, બાયડુ અને અન્ય કંપનીઓ ચીનની ‘મિલિટ્રી-સિવિલ ફ્યુઝન’ (Military-Civil Fusion) વ્યૂહરચનાનો એક અભિન્ન હિસ્સો છે. પેન્ટાગોનના મતે, આ કંપનીઓ માત્ર વ્યાપારી લાભ માટે કામ નથી કરતી, પરંતુ તેમની કામગીરીના તાર સીધા ચીનના સરકારી મંત્રાલયો અને સેના સાથે જોડાયેલા છે. અમેરિકાનું માનવું છે કે આ ટેક કંપનીઓ દ્વારા એકત્રિત કરવામાં આવતો ડેટા અને તેમની ટેકનોલોજી ચીની સેનાની ક્ષમતા વધારવામાં મદદરૂપ થઈ રહી છે. આ પ્રતિબંધનો તાત્કાલિક અસર એ થશે કે આ મહિનાના અંતથી આ કંપનીઓ અમેરિકાના કોઈ પણ સંરક્ષણ કરાર કે બિડિંગનો હિસ્સો બની શકશે નહીં.
ચીન અને કંપનીઓની પ્રતિક્રિયા
અમેરિકાના આ આકરા પગલા પર ચીને ખૂબ જ આક્રમક પ્રતિક્રિયા આપી છે. વોશિંગ્ટન સ્થિત ચીની દૂતાવાસે આ કાર્યવાહીને ‘ભેદભાવપૂર્ણ’ અને ‘અતાર્કિક’ ગણાવી છે. ચીનનું કહેવું છે કે અમેરિકા ‘રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા’ના બહાને પોતાની હદ વટાવી રહ્યું છે અને ચીની કંપનીઓને અયોગ્ય રીતે નિશાન બનાવી રહ્યું છે.
બ્લેકલિસ્ટ કરાયેલી કંપનીઓએ પણ આ આરોપોને ફગાવી દીધા છે. અલીબાબાના પ્રવક્તાએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કંપની કોઈ પણ પ્રકારની સૈન્ય વ્યૂહરચનામાં સામેલ નથી અને તેઓ આ ભ્રામક કાર્યવાહી સામે કાયદાકીય લડત આપવા માટે તૈયાર છે. બાયડુએ પણ પોતાની જાતને નિર્દોષ ગણાવતા આ આરોપોને પાયાવિહોણા ગણાવ્યા છે. જોકે, ઈલેક્ટ્રિક કાર બજારમાં પોતાની આગવી ઓળખ ધરાવતી BYD એ હાલ આ મામલે મૌન સેવ્યું છે.
શેરબજાર અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર શું અસર પડશે?
આ નિર્ણયની અસર માત્ર સંરક્ષણ ક્ષેત્ર પૂરતી સીમિત રહેશે નહીં. અમેરિકી સંસદના રિપબ્લિકન સાંસદ જોન મૂલનારે તો ત્યાં સુધી માંગ કરી છે કે અમેરિકી શેરબજારોમાં લિસ્ટેડ આ તમામ ચીની કંપનીઓને તાત્કાલિક ‘ડી-લિસ્ટ’ કરવામાં આવે. તેમનું માનવું છે કે અમેરિકી રોકાણકારો અને કંપનીઓએ એવી સંસ્થાઓ સાથે સંબંધ તોડી નાખવો જોઈએ જે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે જોખમ ઊભું કરે છે.
જો આવું થાય, તો વૈશ્વિક શેરબજારોમાં ભારે ઉથલ-પાથલ મચી શકે છે. અલીબાબા અને બાયડુ જેવી કંપનીઓમાં લાખો અમેરિકી રોકાણકારોનું ફંડ રોકાયેલું છે. જોકે, નિષ્ણાતોનો એક વર્ગ આ અંગે સાવચેતીભર્યું વલણ અપનાવી રહ્યો છે. સીઆઈએ (CIA) માં કામ કરી ચૂકેલા રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા નિષ્ણાત ડેનિસ વાઈલ્ડરના મતે, આ પ્રતિબંધો જમીની સ્તર પર કદાચ એટલા અસરકારક ન પણ સાબિત થાય. તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે ઘણી અમેરિકી કંપનીઓ આ ચીની બ્રાન્ડ્સ સાથે વર્ષોથી જોડાયેલી છે અને તેમની સપ્લાય ચેઈન આટલી સરળતાથી બદલી શકાય તેમ નથી.
શિખર સંમેલન પછી વધેલું અંતર
આ આખી ઘટના એટલા માટે પણ આશ્ચર્યજનક છે કારણ કે એક મહિના પહેલા જ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને ચીની નેતા શી જિનપિંગ વચ્ચે બેઇજિંગમાં એક મહત્વપૂર્ણ મુલાકાત થઈ હતી. તે સમયે એવી આશા બંધાઈ હતી કે બંને દેશો વચ્ચે ચાલી રહેલું ‘ટ્રેડ વોર’ શાંત થશે. પરંતુ અલીબાબા, બાયડુ અને BYD ની સાથે રોબોસેન્સ ટેકનોલોજી તથા યુનિટ્રી રોબોટિક્સ જેવી એઆઈ (AI) કંપનીઓને બ્લેકલિસ્ટ કરીને અમેરિકાએ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે તેમના માટે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના મુદ્દા પર કોઈ સમજૂતી શક્ય નથી.
ગયા વર્ષે જ્યારે ટેનસેન્ટ (વીચેટની માલિકી ધરાવતી કંપની) ને પણ આ જ રીતે નિશાન બનાવવામાં આવી હતી, ત્યારે પણ બજારમાં ભારે અનિશ્ચિતતા જોવા મળી હતી. હવે આ નવી યાદી દ્વારા અમેરિકાએ પોતાની ‘ટેક-વોર’ વધુ તીવ્ર બનાવી છે.
