ઈરાનના ખતરા વચ્ચે અમેરિકાના 13 શહેરોની સુરક્ષા કેમ ચર્ચામાં આવી? લોસ એન્જલસથી ન્યૂયોર્ક સુધી શું છે સમગ્ર મામલો
મધ્યપૂર્વમાં ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે વધી રહેલા તણાવની અસર હવે માત્ર યુદ્ધક્ષેત્ર સુધી સીમિત રહી નથી. અમેરિકાના મોટા શહેરોની સુરક્ષા, સંભવિત હુમલાનો ખતરો અને પરમાણુ હથિયારો અંગેની ચર્ચાએ પણ જોર પકડ્યું છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે તાજેતરમાં ઈરાનના સંભવિત ખતરાનો ઉલ્લેખ કરતાં લોસ એન્જલસ અને સાન ડિએગો જેવા શહેરોના નામ લીધા હતા. તેમના નિવેદન બાદ અમેરિકામાં રાજકીય ચર્ચા તેજ બની છે અને અનેક નેતાઓએ આ પ્રકારની ભાષા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.
પરંતુ સોશિયલ મીડિયા અને કેટલાક અહેવાલોમાં જે રીતે “ઈરાન અમેરિકાના 13 શહેરો પર એકસાથે હુમલો કરી શકે છે” એવી વાત રજૂ થઈ રહી છે, તેમાં એક મહત્વપૂર્ણ તફાવત સમજવો જરૂરી છે. અમેરિકાની ફેડરલ સરકાર પાસે કેટલાક મોટા શહેરી વિસ્તારો માટે ખાસ સુરક્ષા અને રેડિયોલોજિકલ-ન્યુક્લિયર ડિટેક્શન કાર્યક્રમો છે. આ વિસ્તારોને ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતા શહેરી વિસ્તારો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેનો અર્થ એવો નથી કે ઈરાને આ તમામ શહેરોને હુમલા માટે સત્તાવાર રીતે પસંદ કરી લીધાં છે.
ટ્રમ્પના નિવેદન બાદ કેમ મચ્યો હોબાળો?
નેબ્રાસ્કામાં યોજાયેલી એક રેલી દરમિયાન ટ્રમ્પે ઈરાન સાથે ચાલી રહેલા યુદ્ધ અને અમેરિકન નાગરિકો પર પડતી તેની આર્થિક અસર અંગે વાત કરી હતી. વધેલા ઈંધણના ભાવનો ઉલ્લેખ કરતાં તેમણે કહ્યું હતું કે દેશની સુરક્ષા માટે કેટલીક આર્થિક મુશ્કેલીઓ સહન કરવી પડે તો તે નાની કિંમત છે. આ દરમિયાન તેમણે લોસ એન્જલસ અને સાન ડિએગોનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો.
આ નિવેદન તરત જ રાજકીય વિવાદનું કારણ બન્યું. કેલિફોર્નિયાના નેતાઓએ આ ભાષાને બેજવાબદાર ગણાવી અને કહ્યું કે અમેરિકાના કોઈપણ શહેરના નાગરિકોને યુદ્ધની “કિંમત” તરીકે જોવું યોગ્ય નથી. લોસ એન્જલસ અને સાન ડિએગોના સ્થાનિક નેતાઓએ પણ નિવેદન સામે નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી.
વ્હાઇટ હાઉસે જોકે ટ્રમ્પના નિવેદનનો અલગ અર્થ સમજાવ્યો. વહીવટીતંત્રનું કહેવું છે કે રાષ્ટ્રપતિનો ઉદ્દેશ અમેરિકન શહેરો પર હુમલો થવા દેવાનો નહોતો, પરંતુ ઈરાનને એવી ક્ષમતા પ્રાપ્ત થતી અટકાવવાની વાત કરવાનો હતો કે જેના કારણે ભવિષ્યમાં અમેરિકાના શહેરો માટે મોટો ખતરો ઊભો થઈ શકે.
તો આ 13 શહેરો કયા છે?
અમેરિકાની સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં કેટલાક મોટા અને વ્યૂહાત્મક શહેરી વિસ્તારોને ખાસ મહત્વ આપવામાં આવે છે. તેમાં ન્યૂયોર્ક-ન્યૂ જર્સી વિસ્તાર, લોસ એન્જલસ વિસ્તાર, વોશિંગ્ટન ડીસી, હ્યુસ્ટન, શિકાગો, એટલાન્ટા, બોસ્ટન, ડેનવર, મિયામી, ન્યૂ ઓર્લિયન્સ, ફોનિક્સ/મેરીકોપા કાઉન્ટી, સાન ફ્રાન્સિસ્કો બે એરિયા અને સિયેટલનો સમાવેશ થાય છે.
આ યાદી અંગે સૌથી મોટી ગેરસમજ એ છે કે તેને ઈરાન દ્વારા જાહેર કરાયેલી “ટાર્ગેટ લિસ્ટ” માનવામાં આવી રહી છે. હકીકતમાં ઉપલબ્ધ માહિતી એવું સાબિત કરતી નથી કે ઈરાને આ 13 અમેરિકન શહેરોને એકસાથે હુમલાના નિશાન તરીકે સત્તાવાર રીતે જાહેર કર્યા છે. અગાઉ પણ સોશિયલ મીડિયા પર ઈરાન દ્વારા અમેરિકાના શહેરોની યાદી જાહેર કરવામાં આવી હોવાના દાવા સામે ફેક્ટ-ચેકમાં કોઈ વિશ્વસનીય પુરાવો મળ્યો નહોતો.
અમેરિકાએ શહેરોની સુરક્ષા માટે ખાસ વ્યવસ્થા કેમ ઊભી કરી?
અમેરિકા ઘણા વર્ષોથી મોટા શહેરોને આતંકવાદી હુમલા, રેડિયોલોજિકલ સામગ્રી અને પરમાણુ સામગ્રીના સંભવિત દુરુપયોગથી બચાવવા માટે વિશેષ વ્યવસ્થા ચલાવે છે. આવા કાર્યક્રમોનો ઉદ્દેશ માત્ર કોઈ એક દેશ સામે રક્ષણ કરવાનો નથી. તેના અંતર્ગત સ્થાનિક પોલીસ, સુરક્ષા એજન્સીઓ અને અન્ય સરકારી વિભાગોને સંભવિત ખતરાની વહેલી ઓળખ માટે સાધનો, તાલીમ અને ટેક્નિકલ સહાય આપવામાં આવે છે.
અમેરિકાના “Securing the Cities” કાર્યક્રમ હેઠળ ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતા શહેરી વિસ્તારોમાં રેડિયેશન અથવા અન્ય પરમાણુ સામગ્રીની ઓળખ માટેની ક્ષમતા વિકસાવવામાં આવી છે. 2023 સુધી આ કાર્યક્રમના વિસ્તારો માટે કરોડો ડોલરની ફેડરલ મદદ આપવામાં આવી હતી.
એટલે કોઈ શહેર આ યાદીમાં છે તેનો સીધો અર્થ એવો નથી કે સરકારને ત્યાં તાત્કાલિક હુમલો થવાનો ચોક્કસ ઇનપુટ મળ્યો છે. મોટા શહેરોમાં વસ્તી, મહત્વપૂર્ણ સરકારી અને આર્થિક સંસ્થાઓ, પરિવહન વ્યવસ્થા અને અન્ય વ્યૂહાત્મક બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીને પણ સુરક્ષા આયોજન કરવામાં આવે છે.
ઈરાનથી અમેરિકાને ખરેખર કેવો ખતરો છે?
ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેનો તણાવ માત્ર પરંપરાગત મિસાઈલ હુમલા સુધી સીમિત નથી. સાયબર હુમલા, ડ્રોન, પ્રોક્સી જૂથો અને મધ્યપૂર્વમાં અમેરિકન લશ્કરી મથકો સામેના હુમલા જેવા અનેક પ્રકારના જોખમ અંગે અમેરિકન અધિકારીઓ ચિંતિત રહે છે.
ખાસ કરીને ઈરાન સાથે જોડાયેલા જૂથો દ્વારા અમેરિકન અથવા અમેરિકાના સહયોગી દેશોના હિતોને નિશાન બનાવવાની શક્યતા ચર્ચામાં રહી છે. આવી સ્થિતિમાં અમેરિકાની ચિંતા એ છે કે સીધો હુમલો ન થાય તો પણ કોઈ પ્રોક્સી જૂથ મારફતે હુમલો થઈ શકે છે.
તાજેતરના તણાવ વચ્ચે બ્રિટનમાં આવેલા અમેરિકન સૈન્ય મથક ફેરફોર્ડને લઈને પણ સુરક્ષા ચિંતા સામે આવી હતી. અહેવાલો અનુસાર સંભવિત ઈરાની ખતરા વચ્ચે અમેરિકાએ પોતાના કેટલાક B-2 બોમ્બરોની સ્થિતિમાં ફેરફાર કર્યો હતો.
શું ઈરાન ખરેખર લોસ એન્જલસ સુધી મિસાઈલ પહોંચાડી શકે?
આ સવાલ સૌથી વધુ ચર્ચામાં છે. ટ્રમ્પના નિવેદનને કારણે કેટલાક લોકોમાં એવી છાપ ઊભી થઈ છે કે ઈરાન પાસે હાલમાં અમેરિકાના પશ્ચિમ કિનારે આવેલા શહેરો પર સીધો મિસાઈલ હુમલો કરવાની ક્ષમતા છે.
પરંતુ ઉપલબ્ધ નિષ્ણાત વિશ્લેષણ વધુ જટિલ ચિત્ર રજૂ કરે છે. ઈરાન પાસે વિવિધ પ્રકારની બેલિસ્ટિક મિસાઈલો છે, પરંતુ અમેરિકાના મુખ્ય ભૂમિ વિસ્તાર સુધી પહોંચવા માટે જરૂરી આંતરખંડીય અંતર અને ટેક્નિકલ ક્ષમતા અલગ સ્તરની બાબત છે. કેટલાક નિષ્ણાતોએ ખાસ કરીને લોસ એન્જલસ અને સાન ડિએગો સુધી ઈરાની મિસાઈલ પહોંચવાની વર્તમાન ક્ષમતા અંગે શંકા વ્યક્ત કરી છે.
એટલે “ઈરાન તરત જ અમેરિકાના 13 શહેરો પર પરમાણુ હુમલો કરી શકે છે” એવો સીધો નિષ્કર્ષ કાઢવો ભ્રામક બની શકે છે.
પરમાણુ હથિયારોનો મુદ્દો કેમ મહત્વનો છે?
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના વિવાદનું સૌથી ગંભીર પાસું ઈરાનનો પરમાણુ કાર્યક્રમ છે. ઈરાન લાંબા સમયથી કહે છે કે તેનો પરમાણુ કાર્યક્રમ શાંતિપૂર્ણ હેતુઓ માટે છે. બીજી તરફ અમેરિકન અને અન્ય પશ્ચિમી અધિકારીઓ ઈરાનની યુરેનિયમ સંવર્ધન ક્ષમતાને લઈને ચિંતિત રહ્યા છે.
જો કોઈ દેશ પરમાણુ હથિયાર વિકસાવવાની ક્ષમતા મેળવી લે તો તેનો વ્યૂહાત્મક અર્થ સામાન્ય મિસાઈલ કરતાં ઘણો મોટો હોય છે. માત્ર હથિયાર હોવું જ મહત્વનું નથી; તેને લાંબા અંતર સુધી પહોંચાડવાની ક્ષમતા, કમાન્ડ સિસ્ટમ અને વિશ્વસનીય ડિલિવરી સિસ્ટમ પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ બને છે.
આ કારણે અમેરિકન વહીવટીતંત્ર ઈરાનને પરમાણુ હથિયારની ક્ષમતા મેળવવાથી રોકવાની નીતિને પોતાની સુરક્ષા સાથે જોડે છે. વ્હાઇટ હાઉસે પણ તાજેતરના વિવાદમાં આ જ દલીલ આગળ કરી છે.
રાજકીય વિવાદ પણ એટલો જ મહત્વનો
આ સમગ્ર મુદ્દો માત્ર રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનો નથી; અમેરિકાની આંતરિક રાજનીતિ પર પણ તેની અસર થઈ રહી છે. ટ્રમ્પના નિવેદનને લઈને ડેમોક્રેટિક નેતાઓએ આકરી ટીકા કરી છે. પરંતુ રસપ્રદ રીતે કેટલાક રિપબ્લિકન નેતાઓએ પણ અમેરિકાના શહેરોને યુદ્ધની “કિંમત” તરીકે જોવાની ભાષા સામે વાંધો ઉઠાવ્યો છે.
લોસ એન્જલસ અને સાન ડિએગો બંને કેલિફોર્નિયાના મોટા શહેરો છે. સાન ડિએગોનું લશ્કરી મહત્વ પણ નોંધપાત્ર છે, જ્યારે લોસ એન્જલસ અમેરિકાના સૌથી મોટા શહેરી અને આર્થિક કેન્દ્રોમાંનું એક છે. તેથી આ બંને શહેરોના નામ લેવાથી સ્વાભાવિક રીતે જ ભારે રાજકીય અને સુરક્ષા ચર્ચા ઊભી થઈ.
શું અમેરિકન નાગરિકોએ ગભરાવાની જરૂર છે?
હાલની માહિતીના આધારે સામાન્ય નાગરિકો માટે “13 શહેરો પર એકસાથે હુમલો થવાનો છે” એવી વાતને નિશ્ચિત સત્ય તરીકે જોવી યોગ્ય નથી. સુરક્ષા એજન્સીઓ સંભવિત જોખમો માટે અગાઉથી તૈયારી રાખે છે અને ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતા વિસ્તારો માટે ખાસ કાર્યક્રમો હોવા એ પોતે હુમલો નિશ્ચિત થવાનો પુરાવો નથી.
સાથે જ, ઈરાન-અમેરિકા વચ્ચેનો વર્તમાન તણાવ ગંભીર છે અને તેને માત્ર રાજકીય નિવેદનો સુધી સીમિત રાખી શકાય નહીં. મધ્યપૂર્વમાં કોઈપણ મોટી સૈન્ય કાર્યવાહીનો પ્રભાવ ઊર્જાના ભાવ, વૈશ્વિક બજારો, આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અને અન્ય દેશોની સુરક્ષા પર પડી શકે છે.
આ સમગ્ર ઘટનાને સમજવા માટે બે બાબતો અલગ રાખવી જરૂરી છે. પહેલી, અમેરિકા પોતાના કેટલાક મોટા શહેરોને લાંબા સમયથી સંભવિત આતંકવાદી અને રેડિયોલોજિકલ-ન્યુક્લિયર ખતરાથી બચાવવા માટે વિશેષ સુરક્ષા વ્યવસ્થા ચલાવે છે. બીજી, આ યાદીને ઈરાન દ્વારા જાહેર કરાયેલી 13 શહેરોની હુમલા-યાદી તરીકે રજૂ કરવા માટે હાલમાં પૂરતા વિશ્વસનીય પુરાવા નથી.
ટ્રમ્પના તાજેતરના નિવેદને આ મુદ્દાને ફરીથી આંતરરાષ્ટ્રીય ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવી દીધો છે. એક તરફ વ્હાઇટ હાઉસ કહે છે કે અમેરિકાની નીતિનો હેતુ ઈરાનને ભવિષ્યમાં અમેરિકન શહેરો માટે ગંભીર પરમાણુ ખતરો ઊભો કરવાની ક્ષમતા મેળવવાથી રોકવાનો છે. બીજી તરફ વિરોધીઓ માને છે કે રાષ્ટ્રપતિની ભાષા અત્યંત બેદરકાર હતી અને તેનાથી સામાન્ય લોકોમાં અનાવશ્યક ભય ફેલાઈ શકે છે.
આથી હાલની સ્થિતિને સમજવા માટે સનસનાટીભર્યા “ઈરાન 13 શહેરો પર હુમલો કરશે” જેવા દાવા કરતાં વાસ્તવિક સૈન્ય ક્ષમતા, અમેરિકાની સુરક્ષા નીતિ, પરમાણુ કાર્યક્રમ અને બંને દેશો વચ્ચેના રાજદ્વારી તણાવને સાથે જોવું વધુ યોગ્ય છે. આવનારા દિવસોમાં બંને દેશોના સૈન્ય નિર્ણયો અને રાજકીય નિવેદનો આ સંકટ કઈ દિશામાં આગળ વધશે તે નક્કી કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવશે.
