વધુ પડતું કે અત્યંત ઓછું વજન: બંને સ્થિતિ શરીર માટે કેમ છે ખતરનાક?
આજના આધુનિક યુગમાં ભાગદોડ ભરેલી જીવનશૈલી અને ખોટી ખાનપાનની આદતોના કારણે મોટાભાગના લોકો સ્થૂળતા અથવા તો અતિશય ઓછા વજનની સમસ્યાથી પીડાઈ રહ્યા છે. ફિટનેસ અને સ્વાસ્થ્યના ક્ષેત્રમાં સ્થૂળતાને અનેક ગંભીર બીમારીઓનું મૂળ માનવામાં આવે છે. વધતા વજનથી પરેશાન લોકો ઘણીવાર જાણતા નથી હોતા કે તેમની ઊંચાઈના પ્રમાણમાં તેમનું આદર્શ વજન કેટલું હોવું જોઈએ. તબીબી સલાહ દરમિયાન પણ ડૉક્ટરો વારંવાર ટકોર કરતા હોય છે કે ઊંચાઈ પ્રમાણે વજન વધારે હોવાથી તેને નિયંત્રિત કરવું અનિવાર્ય છે.
આ વિષય પર પ્રકાશ પાડતાં ફોર્ટિસ હોસ્પિટલ (નોઈડા) ના એન્ડોક્રિનોલોજી વિભાગના સિનિયર કન્સલ્ટન્ટ ડૉ. અનુપમ બિસ્વાસે જણાવ્યું છે કે, વ્યક્તિનું સાચું અને આદર્શ વજન માત્ર વજન કાંટા પર દેખાતા આંકડાથી નક્કી થતું નથી. સ્વાસ્થ્યનું યોગ્ય મૂલ્યાંકન કરવા માટે ઊંચાઈ, ઉંમર, શરીરના સ્નાયુઓ, ચરબીનું પ્રમાણ અને કમરનો ઘેરાવો જેવા તમામ પાસાં ધ્યાનમાં લેવા પડે છે.
આદર્શ વજન નક્કી કરવા માટે BMI નું મહત્વ
ડૉક્ટરોના જણાવ્યા મુજબ, ઊંચાઈના આધારે યોગ્ય વજન માપવા માટે બોડી માસ ઇન્ડેક્સ એટલે કે BMI સૌથી સરળ અને પ્રચલિત રસ્તો છે. BMI ની ગણતરી કરવા માટે વ્યક્તિએ પોતાની ઊંચાઈ મીટરમાં માપી તેનો પોતાની સાથે જ ગુણાકાર કરવાનો હોય છે. ત્યારબાદ શરીરના કુલ વજન (કિલોગ્રામમાં) ને આ ગુણાકારથી ભાગવામાં આવે છે. આ ગણતરીથી મળતો આંકડો દર્શાવે છે કે તમારું વજન ઊંચાઈના પ્રમાણમાં યોગ્ય છે કે નહીં.
સામાન્ય અંદાજ મુજબ, ૫ ફૂટ ૫ ઇંચ (આશરે ૧૫૦ સેન્ટિમીટર) ઊંચાઈ ધરાવતી વ્યક્તિનું વજન ૪૨ થી ૫૬ કિલોગ્રામ વચ્ચે હોવું જોઈએ. તે જ રીતે, ૫ ફૂટ ૬ ઇંચ (૧૫૫ સેન્ટિમીટર) ઊંચાઈ માટે ૪૪ થી ૬૦ કિલોગ્રામ, ૫ ફૂટ ૭ ઇંચ (૧૬૦ સેન્ટિમીટર) માટે ૪૭ થી ૬૪ કિલોગ્રામ, ૫ ફૂટ ૮ ઇંચ (૧૬૫ સેન્ટિમીટર) માટે ૫૦ થી ૬૮ કિલોગ્રામ અને ૫ ફૂટ ૯ ઇંચ (૧૭૦ સેન્ટિમીટર) ઊંચાઈ ધરાવતી વ્યક્તિ માટે ૫૩ થી ૭૨ કિલોગ્રામ વજન આદર્શ માનવામાં આવે છે.
ભારતીયો માટે માત્ર BMI પૂરતો નથી: પેટની ચરબીનું જોખમ
ભારતીયો અને દક્ષિણ એશિયાઈ દેશોના લોકો માટે માત્ર સામાન્ય BMI ની શ્રેણી જોવી પૂરતી નથી. ડૉક્ટરોના મતે ભારતીયોના શરીરમાં ઓછો BMI હોવા છતાં કમર અને પેટની આસપાસ ચરબી જમા થવાનું જોખમ ઘણું વધારે હોય છે. આ સ્થિતિને કારણે દુબળા દેખાતા અથવા તો સામાન્ય વજન ધરાવતા લોકોમાં પણ ડાયાબિટીસ, હાઈ બ્લડ પ્રેશર અને હૃદય રોગ જેવી મેટાબોલિક સમસ્યાઓ જોવા મળે છે. તેથી વજનની સાથે પેટનો ઘેરાવો નિયંત્રણમાં રાખવો અત્યંત જરૂરી છે.
ઓછું વજન અને વધુ વજન: બંને સ્થિતિ આરોગ્ય માટે હાનિકારક
શરીરનું વજન જરૂર કરતાં ઓછું હોવું અથવા અતિશય વધારે હોવું, બંને પરિસ્થિતિઓ સ્વાસ્થ્ય માટે ગંભીર જોખમ ઊભું કરે છે. જ્યારે વ્યક્તિનું વજન ઓછું હોય છે, ત્યારે શરીરને જરૂરી પોષક તત્ત્વો મળતાં નથી. આવા સમયે શરીર ઉર્જા મેળવવા માટે સ્નાયુઓના પ્રોટીનનો ઉપયોગ કરવા લાગે છે, જેનાથી સ્નાયુઓ નબળા પડે છે અને સહનશક્તિ ઘટે છે. પરિણામે વ્યક્તિ થોડા કામમાં પણ થાક અનુભવે છે અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઘટી જતાં વારંવાર ચેપનો ભોગ બને છે.
બીજી તરફ, શરીરમાં વધુ પડતી ચરબી જમા થવાથી ચયાપચયની ક્રિયા બગડે છે. ઇન્સ્યુલિનનો યોગ્ય ઉપયોગ ન થઈ શકવાથી રક્તમાં શર્કરાનું સ્તર વધે છે અને ડાયાબિટીસ થાય છે. વધારાની ચરબીને કારણે હૃદયને લોહી પમ્પ કરવા માટે વધુ શ્રમ કરવો પડે છે, જેનાથી હાર્ટ એટેક અને સ્ટ્રોકનું જોખમ વધી જાય છે. આ ઉપરાંત, યકૃત (લીવર) માં ચરબી જમા થવાથી લીવરનું કાર્ય પણ ખોરવાય છે.
તંદુરસ્ત જીવન જીવવા માટે માત્ર વજન ઘટાડવાને બદલે સંતુલિત આહાર અને નિયમિત વ્યાયામ દ્વારા શરીરનું આદર્શ વજન જાળવી રાખવું એ જ ઉત્તમ ઉપાય છે.
