ડાયાબિટીસના સચોટ નિદાન માટે કયો ટેસ્ટ છે સર્વોત્તમ?
આધુનિક જીવનશૈલીમાં ડાયાબિટીસ એક સાયલન્ટ કિલર તરીકે ઉભરી આવ્યો છે. ૨૦૨૬માં જ્યારે હેલ્થ ટેકનોલોજી ઘણી આગળ વધી છે, ત્યારે પણ સામાન્ય માણસ માટે બ્લડ સુગરના રિપોર્ટ્સ સમજવા એક પડકાર છે. મોટાભાગના લોકો સવારે ભૂખ્યા પેટે કરાતા ‘ફાસ્ટિંગ સુગર’ ટેસ્ટ પર નિર્ભર રહે છે, પરંતુ મેડિકલ સાયન્સ કહે છે કે આ માત્ર અડધું જ સત્ય છે. મુંબઈ સેન્ટ્રલની વોકહાર્ટ હોસ્પિટલના કન્સલ્ટન્ટ એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટ ડૉ. પ્રણવ ઘોડી આ અંગે વિસ્તૃત પ્રકાશ પાડે છે.
ફાસ્ટિંગ બ્લડ ગ્લુકોઝ (FBG): એક તાત્કાલિક સ્નેપશોટ
સામાન્ય રીતે ૮ થી ૧૦ કલાકના રાત્રિના ઉપવાસ પછી જે ટેસ્ટ કરવામાં આવે છે તેને ફાસ્ટિંગ બ્લડ ગ્લુકોઝ કહેવામાં આવે છે.
-
મહત્વ: આ ટેસ્ટ તે ચોક્કસ સમયે લોહીમાં રહેલા ગ્લુકોઝનું સ્તર બતાવે છે. પ્રારંભિક સ્ક્રીનીંગ માટે આ સૌથી સરળ અને ઝડપી રીત છે.
- મર્યાદા: ડૉ. ઘોડી સમજાવે છે કે, “ફાસ્ટિંગ સુગરનું સ્તર દરરોજ બદલાઈ શકે છે. જો તમે ટેસ્ટના આગલા દિવસે વધુ તણાવમાં હોવ, પૂરતી ઊંઘ ન લીધી હોય, કોઈ દવા લીધી હોય અથવા રાત્રે મોડેથી ભોજન કર્યું હોય, તો રિપોર્ટમાં તફાવત આવી શકે છે.”
HbA1c: ત્રણ મહિનાનો ‘રિપોર્ટ કાર્ડ’
HbA1c એટલે કે હિમોગ્લોબિન A1c ટેસ્ટ એ તમારા લોહીમાં છેલ્લા ૨ થી ૩ મહિનાની સરેરાશ સુગર દર્શાવે છે.
-
મહત્વ: આ ટેસ્ટ વધુ વ્યાપક અને સુસંગત છે. તે દર્શાવે છે કે લાંબા ગાળામાં તમારું સુગર લેવલ સતત ઊંચું રહ્યું છે કે કેમ. જો તમારો એક દિવસનો ફાસ્ટિંગ ટેસ્ટ સામાન્ય હોય પણ HbA1c ઊંચો આવે, તો તેનો અર્થ એ છે કે બાકીના સમયે સુગર કાબૂમાં નથી.
-
ફાયદો: આ ટેસ્ટ માટે ઉપવાસ કરવાની જરૂર હોતી નથી અને તે દિવસભરના ખોરાક કે તણાવથી તાત્કાલિક પ્રભાવિત થતો નથી.
કયો ટેસ્ટ વધુ મહત્વનો છે?
ડૉ. પ્રણવ ઘોડીના જણાવ્યા અનુસાર, આ બંને ટેસ્ટ એકબીજાના પૂરક છે. “HbA1c લાંબા ગાળાની સારવારમાં ફેરફાર કરવા માટે વધુ વિશ્વસનીય છે, જ્યારે ફાસ્ટિંગ સુગર એ જાણવા માટે જરૂરી છે કે તમારું શરીર રાત્રિ દરમિયાન બ્લડ સુગરને કેવી રીતે નિયંત્રિત કરે છે.”
જોકે, HbA1c ની પણ કેટલીક મર્યાદાઓ છે. જો કોઈ વ્યક્તિને એનિમિયા (લોહીની ટકાવારી ઓછી હોવી) હોય અથવા લાલ રક્તકણો સંબંધિત કોઈ બીમારી હોય, તો HbA1c ના પરિણામો ખોટા આવી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ફાસ્ટિંગ અને પોસ્ટ-પ્રાન્ડિયલ (જમ્યા પછીનો) ટેસ્ટ વધુ મહત્વનો બની જાય છે.
નિષ્ણાતની સલાહ: રિપોર્ટ કેવી રીતે જોવો?
વ્યવહારમાં ડોક્ટરો માત્ર એક ટેસ્ટ પર ભરોસો રાખવાને બદલે નીચે મુજબના સમૂહને જુએ છે: ૧. ફાસ્ટિંગ સુગર (FBG) ૨. જમ્યા પછીના ૨ કલાકનો સુગર (PP2BS) ૩. HbA1c (ત્રણ મહિનાની સરેરાશ)
૨૦ માર્ચ, ૨૦૨૬ ના આ મેડિકલ અપડેટ મુજબ, ડાયાબિટીસના દર્દીઓએ માત્ર ફાસ્ટિંગ સુગર ચેક કરીને સંતોષ ન માનવો જોઈએ. દર ત્રણ મહિને HbA1c ટેસ્ટ કરાવવો અનિવાર્ય છે જેથી અંગો પર પડતી લાંબા ગાળાની અસરને રોકી શકાય. ટેસ્ટના પરિણામોના આધારે જાતે દવા બદલવાને બદલે હંમેશા એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટની સલાહ લેવી હિતાવહ છે.
