પાતળી મહિલાઓ પણ થઈ શકે છે PCOS નો શિકાર! માત્ર વજન કાંટો નથી આ હોર્મોનલ બીમારીનું મૂળ કારણ
દાયકાઓથી પીસીઓએસ (PCOS – પોલિસિસ્ટિક ઓવરી સિન્ડ્રોમ) થી પીડાતી મહિલાઓને ડોક્ટરો તરફથી એક જ પરંપરાગત સલાહ મળતી આવી છે: “વજન ઘટાડો.” ઘણી મહિલાઓ ખૂબ જ મહેનત કરીને, આકરા ડાયેટ અને કસરત દ્વારા વજન ઘટાડે પણ છે, તેમ છતાં તેઓ જુએ છે કે તેમના માસિક ધર્મ (Periods) હજુ પણ અનિયમિત છે, શરીરમાં એન્ડ્રોજન (પુરૂષ હોર્મોન્સ) નું સ્તર હજુ પણ ઊંચું છે અને ગર્ભધારણ (Fertility) માં હજુ પણ મુશ્કેલીઓ આવી રહી છે. આવું એટલા માટે થાય છે કારણ કે વજન એ આખી બીમારીનું માત્ર એક નાનું પાસું છે. પીસીઓએસ એ વાસ્તવમાં ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ, ક્રોનિક સોજો (Inflammation) અને હોર્મોન્સની ગરબડથી ચાલતી એક જટિલ પ્રક્રિયા છે, જેને માત્ર વજન કાંટા પર ઘટતા આંકડાઓથી ઠીક કરી શકાતી નથી.
વજન ઘટાડવાની તબીબી સલાહમાં રહેલી મોટી ખામી
મહિલાઓને સામાન્ય રીતે એવી સલાહ આપવામાં આવે છે કે જો તેઓ તેમના શરીરના કુલ વજનના ૫ થી ૧૦ ટકા જેટલું વજન ઘટાડી લેશે, તો તેમના પીસીઓએસના લક્ષણો આપોઆપ ગાયબ થઈ જશે. આ સલાહ એક વાસ્તવિક મેડિકલ રિસર્ચ પર આધારિત છે. વર્ષ ૨૦૦૭ માં ‘ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડ જર્નલ ઓફ મેડિસિન’ માં પ્રકાશિત થયેલા લેગ્રો અને તેમના સાથીદારોના એક અભ્યાસમાં દર્શાવવામાં આવ્યું હતું કે વજન ઘટવાથી મહિલાઓમાં ઓવ્યુલેશન (અંડvalidation) ના દરમાં સુધારો થાય છે. આ સંશોધન પછી તબીબોએ તેને જ અંતિમ ઇલાજ માની લીધો. પરંતુ, આ ચર્ચામાં જે મુખ્ય બાબત છૂટી ગઈ તે એ હતી કે આ જ સંશોધનમાં સામેલ ઘણી મહિલાઓનું વજન ઘટ્યા પછી પણ તેમનું માસિક ચક્ર સામાન્ય થઈ શક્યું ન હતું. આ સિવાય, એક આંકડો એવો પણ છે કે પીસીઓએસથી પીડાતી લગભગ ૨૦ ટકા મહિલાઓ બિલકુલ ઓવરવેટ હોતી નથી, તેઓ શારીરિક રીતે પાતળી હોય છે, જેને તબીબી ભાષામાં Lean PCOS કહેવામાં આવે છે.
વૈશ્વિક સ્તરે પીસીઓએસના નિદાન માટે જે ‘રોટરડેમ ક્રાઇટેરિયા’ (Rotterdam Criteria) નો ઉપયોગ થાય છે, તે મુજબ ત્રણમાંથી કોઈપણ બે લક્ષણો હોવા જરૂરી છે: અનિયમિત ઓવ્યુલેશન, શરીરમાં એન્ડ્રોજનનું ઊંચું સ્તર અથવા અલ્ટ્રાસાઉન્ડમાં અંડાશયમાં નાની ગાંઠો (Cysts) દેખાવી. આ નિદાનના માપદંડમાં ક્યાંય પણ ‘વજન વધારે હોવું’ એવું લખ્યું નથી. આનો અર્થ એ થયો કે એક પાતળી મહિલા જેના પીરિયડ્સ નિયમિત છે પરંતુ તેના શરીરમાં ટેસ્ટોસ્ટેરોન હોર્મોન વધારે છે અને ઓવરીમાં સિસ્ટ છે, તેને પણ પીસીઓએસ હોઈ શકે છે. પીસીઓએસ એ હોર્મોન્સને લગતી બીમારી છે, શરીરની બનાવટ કે ચરબીને લગતી નહીં.
ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ શરીરની અંદર શું રમત રમે છે?
પીસીઓએસથી પીડાતી આશરે ૬૫ થી ૮૦ ટકા મહિલાઓમાં કોઈને કોઈ સ્તરે ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ (Insulin Resistance) જોવા મળે છે, પછી ભલે તેમનો બોડી માસ ઇન્ડેક્સ (BMI) ગમે તેટલો સામાન્ય કેમ ન હોય. ભારતીય અને દક્ષિણ એશિયાઈ મહિલાઓમાં આ પ્રમાણ ઘણું વધારે છે. ‘ઓલ ઇન્ડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સ’ (AIIMS) ના સંશોધનો દર્શાવે છે કે દક્ષિણ એશિયાની મહિલાઓ પશ્ચિમી દેશોની મહિલાઓની સરખામણીએ ઘણી ઓછી ઉંમરે અને ઓછા વજને પણ ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સનો શિકાર બની જાય છે. એટલે કે આપણી મેટાબોલિક સિસ્ટમ આ જોખમ પ્રત્યે વધુ સંવેદનશીલ છે.
જ્યારે શરીરના કોષો ઇન્સ્યુલિનનો સ્વીકાર કરવાનો ઇનકાર કરે છે (રેઝિસ્ટ કરે છે), ત્યારે સ્વાદુપિંડ (Pancreas) લોહીમાં ગ્લુકોઝનું સ્તર જાળવી રાખવા માટે વધુ પ્રમાણમાં ઇન્સ્યુલિન બનાવે છે. આ વધેલું ઇન્સ્યુલિન સીધું અંડાશય (Ovaries) ને ઉત્તેજિત કરે છે, જેના કારણે ઓવરી વધુ પડતા પુરૂષ હોર્મોન્સ જેમ કે ટેસ્ટોસ્ટેરોન અને DHEA-S નું નિર્માણ કરવા લાગે છે. આ સાથે જ, આ વધેલું ઇન્સ્યુલિન લીવરમાં બનતા એક ખાસ પ્રોટીન ‘સેક્સ હોર્મોન-બાઇન્ડિંગ ગ્લોબ્યુલિન’ (SHBG) ને દબાવી દે છે, જેનું કામ લોહીમાં ફરતા મુક્ત ટેસ્ટોસ્ટેરોનને નિયંત્રિત કરવાનું છે. પરિણામે શરીરમાં એવું હોર્મોનલ વાતાવરણ સર્જાય છે જે અંડાશયના ફોલિકલ્સને પુખ્ત થતા અને ઇંડા મુક્ત કરતા રોકે છે.
વજન ઘટાડવાથી ઇન્સ્યુલિનનું સ્તર થોડું ઓછું થઈ શકે છે, તેથી જ તે કેટલીક મહિલાઓને મદદ કરે છે. પરંતુ જો ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ તમારા જિનેટિક્સ (વારસો), લાંબા ગાળાના માનસિક તણાવ અથવા પેટના માઇક્રોબાયોમ (Gut Microbiome) ના કારણે હોય, તો માત્ર ઓછી કેલરીવાળો ખોરાક ખાવાથી સેલ્યુલર સ્તરની આ ખામી સુધારી શકાતી નથી. આ જ કારણે ભારતમાં ગાયનેકોલોજિસ્ટ્સ ડાયાબિટીસ ન હોવા છતાં પણ પીસીઓએસના દર્દીઓને ‘મેટફોર્મિન’ (Metformin) જેવી દવાઓ આપે છે, કારણ કે તે વજન પર નહીં પણ સીધા ઇન્સ્યુલિન સેન્સિટિવિટીના મિકેનિઝમ પર કામ કરે છે.
એન્ડ્રોજન્સ અને અદ્રશ્ય સોજો (Inflammation): વજનથી સ્વતંત્ર જોખમો
શરીરમાં એન્ડ્રોજન હોર્મોન વધવાને કારણે ચહેરા પર ખીલ થવા, માથાના ભાગેથી વાળ પાતળા થવા (શરૂઆતના તબક્કાનું ટાલપણું) અને ચહેરા કે શરીર પર અનિચ્છનીય વાળ ઉગવા જેવા લક્ષણો દેખાય છે. આ લક્ષણો સીધા ચરબીના કારણે નથી થતા, પરંતુ એન્ડ્રોજન અને SHBG પ્રોટીનના અસંતુલનને કારણે થાય છે. જો કોઈ મહિલા વજન ઘટાડી પણ લે, પરંતુ જો તેનું ઇન્સ્યુલિન સ્તર હજુ પણ ઊંચું હોય અથવા તેનું લીવર પૂરતું SHBG પ્રોટીન ન બનાવતું હોય, તો તેના આ લક્ષણો વજન ઘટ્યા પછી પણ એવા ને એવા જ રહેશે.
બીજું મોટું અને અદ્રશ્ય કારણ છે ક્રોનિક લો-ગ્રેડ ઇન્ફ્લેમેશન (શરીરની અંદરનો લાંબા ગાળાનો સોજો). પીસીઓએસ ધરાવતી મહિલાઓના બ્લડ ટેસ્ટમાં સી-રિએક્ટિવ પ્રોટીન (CRP) અને ઇન્ટરલ્યુકિન-6 (IL-6) જેવા ઇન્ફ્લેમેટરી માર્કર્સ સતત ઊંચા જોવા મળે છે, ભલે તેમનું વજન સામાન્ય હોય. આ આંતરિક સોજો ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સને વધુ ખરાબ કરે છે, જે બદલામાં એન્ડ્રોજન વધારે છે અને અંડાશયની પ્રક્રિયાને નુકસાન પહોંચાડે છે. આ એક એવું ચક્ર છે જેમાં પ્રવેશવાનો કોઈ એક ચોક્કસ રસ્તો નથી, અને જો તમે માત્ર બોડી ફેટ (ચરબી) ને જ ટાર્ગેટ કરશો, તો અંદર ચાલતી સોજાની આ પ્રક્રિયા ચાલુ જ રહેશે.
વૈજ્ઞાનિક પુરાવા મુજબ શું ખરેખર મદદ કરે છે?
પીસીઓએસને મૂળમાંથી નિયંત્રિત કરવા માટે વજન કાંટાના આંકડા છોડીને નીચે મુજબના પુરાવા-આધારિત (Evidence-based) ઉપાયો કરવા જરૂરી છે:
-
ઇનોસિટોલ સપ્લિમેન્ટેશન (Inositol): સંશોધનો દર્શાવે છે કે માયો-ઇનોસિટોલ અને ડી-ચિરો-ઇનોસિટોલનું સંયોજન પીસીઓએસમાં અદ્ભુત કામ કરે છે. તે કોષોના સ્તરે ઇન્સ્યુલિનના સિગ્નલ ટ્રાન્સડક્શનને સુધારે છે, જેનાથી ઓવ્યુલેશન રેટ વધે છે અને એન્ડ્રોજનનું સ્તર કુદરતી રીતે ઘટે છે.
-
સ્ટ્રેન્થ ટ્રેનિંગ (Strength Training): માત્ર કાર્ડિયો કે દોડવાને બદલે વજન ઉપાડવાની કસરતો અથવા રેઝિસ્ટન્સ ટ્રેનિંગ કરવાથી સ્નાયુઓમાં ઇન્સ્યુલિન સેન્સિટિવિટી વધે છે. આ પ્રક્રિયા GLUT4 ટ્રાન્સપોર્ટર્સને સક્રિય કરે છે, જે વજન ઘટ્યા વિના પણ લોહીમાંથી સુગરને સાફ કરવા માટે ઇન્સ્યુલિનનો લોડ ઘટાડે છે. અઠવાડિયામાં ૨ થી ૩ સેશન કરવાથી ૮ થી ૧૨ અઠવાડિયામાં જ ફાસ્ટિંગ ઇન્સ્યુલિનમાં મોટો સુધારો જોવા મળે છે.
-
ઊંઘની ગુણવત્તા (Sleep Quality): રાત્રે અપૂરતી ઊંઘ લેવાથી શરીરમાં કોર્ટિસોલ (સ્ટ્રેસ હોર્મોન) નું સંતુલન બગડે છે, જે બીજા દિવસે સવારે ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સને સીધું વધારે છે. માત્ર એક રાતની ૪ કલાકની અધૂરી ઊંઘ પણ ઇન્સ્યુલિન લેવલ બગાડી શકે છે. તેથી તાણ મુક્ત ઊંઘ એ કોઈ સામાન્ય લાઈફસ્ટાઈલ ટિપ નથી, પણ હોર્મોન્સને બેલેન્સ કરવાનું મુખ્ય હથિયાર છે.
-
એન્ટી-ઇન્ફ્લેમેટરી ડાયેટ (Anti-inflammatory Diet): ખોરાકમાં મેંદો અને ખાંડ ઘટાડીને ઓમેગા-3 ફેટી એસિડથી ભરપૂર ખોરાક જેમ કે અખરોટ અને અળસી (Flaxseeds) ઉમેરવાથી શરીરમાં રહેલો અદ્રશ્ય સોજો (IL-6 અને CRP) ઓછો થાય છે. આ ડાયેટનો હેતુ કેલરી ઓછી કરવાનો નથી, પણ શરીરની અંદરની સિસ્ટમને શાંત કરવાનો છે.
ફર્ટિલિટી અને ગર્ભધારણનો પ્રશ્ન
જે મહિલાઓ માતા બનવા માંગે છે, તેમના માટે “પહેલાં વજન ઘટાડો પછી જ સારવાર શરૂ થશે” એવો આગ્રહ રાખવો એ સમયનો બગાડ છે. વર્ષ ૨૦૧૪ માં થયેલા એક મોટા મલ્ટિસેન્ટર ટ્રાયલ મુજબ, પીસીઓએસ સંબંધિત વંધ્યત્વ (Infertility) માં ઓવ્યુલેશન શરૂ કરવા માટે હવે ‘ક્લોમિફેન’ ના બદલે લેટ્રોઝોલ (Letrozole) દવાને પ્રથમ પસંદગી આપવામાં આવે છે. રિસર્ચ દર્શાવે છે કે મહિલાનું વજન ગમે તેટલું હોય, લેટ્રોઝોલથી ગર્ભધારણ અને લાઈવ બર્થ રેટ ઘણો ઊંચો જોવા મળ્યો છે. તેથી, ફાર્માકોલોજિકલ વિકલ્પો ઉપલબ્ધ હોવા છતાં વજન ઘટવાની રાહ જોવી તે વૈજ્ઞાનિક રીતે યોગ્ય નથી.
