ચીને પ્રદૂષણ સામેનો જંગ કેવી રીતે જીત્યો? શું ભારત આ ‘ચાઇનીઝ ફોર્મ્યુલા’ થી શુદ્ધ હવા મેળવી શકશે?
ભારતની રાજધાની દિલ્હી અને આસપાસના વિસ્તારો (NCR) હાલમાં પ્રદૂષણના ગંભીર સંકટમાંથી પસાર થઈ રહ્યા છે. જ્યારે ભારત પ્રદૂષણ સામે ઝઝૂમી રહ્યું છે, ત્યારે પડોશી દેશ ચીને એક એવું ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું છે જે સમગ્ર વિશ્વ માટે શીખવા જેવું છે. એક સમયે બેઇજિંગ વિશ્વના સૌથી પ્રદૂષિત શહેરોમાં ટોચ પર હતું, પરંતુ માત્ર એક દાયકામાં ચીને પોતાની હવાની ગુણવત્તામાં ક્રાંતિકારી સુધારો કર્યો છે.
ચીનનો ‘યુદ્ધ સ્તર’ પરનો સંઘર્ષ
વર્ષ 2013માં ચીને વાયુ પ્રદૂષણ વિરુદ્ધ ‘રાષ્ટ્રીય એક્શન પ્લાન’ શરૂ કર્યો હતો. ચીને આ સમસ્યાને માત્ર પર્યાવરણીય મુદ્દો નહીં, પણ રાષ્ટ્રીય કટોકટી તરીકે ગણી હતી.
ચીને લીધેલા મુખ્ય પગલાં:
- કોલસાના વપરાશ પર પ્રતિબંધ: ચીને બેઇજિંગ અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં કોલસાથી ચાલતા પાવર પ્લાન્ટ્સ બંધ કર્યા અથવા તેમને ગેસ આધારિત પ્લાન્ટ્સમાં રૂપાંતરિત કર્યા. હજારો ઘરોમાં કોલસાના બદલે ઇલેક્ટ્રિક કે ગેસ હીટિંગ સિસ્ટમ ફરજિયાત કરવામાં આવી.
- ઉદ્યોગો પર કડક નિયંત્રણ: પ્રદૂષણ ફેલાવતા હજારો નાના-મોટા ઉદ્યોગોને કાં તો શહેરની બહાર ખસેડવામાં આવ્યા અથવા ટેકનોલોજી અપગ્રેડ ન કરવા બદલ ભારે દંડ ફટકારીને બંધ કરી દેવામાં આવ્યા.
- વાહનો માટે ક્વોટા સિસ્ટમ: બેઇજિંગ જેવા શહેરોમાં નવા પેટ્રોલ-ડીઝલ વાહનોની નોંધણી પર મર્યાદા મૂકવામાં આવી. લોટરી સિસ્ટમ દ્વારા જ લાયસન્સ પ્લેટ આપવામાં આવતી હતી, જેના કારણે રસ્તા પર વાહનોની સંખ્યા નિયંત્રિત થઈ.
- ઈલેક્ટ્રિક વ્હીકલ (EV) ક્રાંતિ: ચીને ઇલેક્ટ્રિક વાહનોના ઉત્પાદન અને ખરીદી પર ધરખમ સબસિડી આપી. આજે વિશ્વની સૌથી મોટી EV માર્કેટ ચીન છે.
શું ભારત આ પગલાં લાગુ કરી શકે?
ભારત અને ચીનની ભૌગોલિક અને રાજકીય સ્થિતિ અલગ છે, પરંતુ ચીનની સફળતા ભારત માટે એક બ્લુપ્રિન્ટ બની શકે છે. ભારતે નીચે મુજબના ફેરફારો પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે:
- કૃષિ કચરો (પરાળી) નું સંચાલન: ભારત માટે સૌથી મોટો પડકાર પંજાબ-હરિયાણામાં પરાળી સળગાવવાનો છે. ચીને તેના ખેડૂતોને પરાળીના નિકાલ માટે મશીનરી આપી અને કચરામાંથી ઊર્જા બનાવવાના પ્લાન્ટ સ્થાપ્યા. ભારતે પણ આ મોડેલને મોટા પાયે અપનાવવું પડશે.
- જાહેર પરિવહનનું મજબૂતીકરણ: દિલ્હી જેવા શહેરોમાં મેટ્રો હોવા છતાં ખાનગી વાહનોની સંખ્યા સતત વધી રહી છે. ચીનની જેમ ભારતે લાસ્ટ-માઈલ કનેક્ટિવિટી અને ઈલેક્ટ્રિક બસોના નેટવર્કને ગામડાઓ સુધી વિસ્તારવું પડશે.
- કાયદાનું કડક પાલન: ચીનમાં પ્રદૂષણના નિયમો તોડનાર અધિકારીઓ અને ઉદ્યોગપતિઓને જેલની સજાની જોગવાઈ છે. ભારતમાં GRAP (Graded Response Action Plan) જેવી યોજનાઓ કાગળ પર મજબૂત છે, પરંતુ ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર તેનું અમલીકરણ નબળું જોવા મળે છે.
- શહેરી આયોજન અને હરિયાળી: ચીને ‘સ્પોન્જ સિટી’ અને શહેરોની વચ્ચે ‘ગ્રીન બેલ્ટ’ વિકસાવ્યા છે જે ધૂળના રજકણોને સોષી લે છે. ભારતીય શહેરોમાં કોંક્રિટના જંગલો વધી રહ્યા છે, જેને રોકવા અનિવાર્ય છે.
ભારત માટે પડકારો
ચીનમાં એકપક્ષીય શાસન હોવાને કારણે નિર્ણયો ઝડપથી લેવાય છે, જ્યારે ભારતમાં લોકશાહી અને સંઘીય માળખું હોવાથી કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે સંકલનનો અભાવ ઘણીવાર નડતરરૂપ બને છે. વળી, ભારતની વસ્તી ગીચતા અને ગરીબી પણ કડક નિર્ણયો લેવામાં અવરોધ ઉભો કરે છે.
ચીને સાબિત કર્યું છે કે જો મજબૂત ઈચ્છાશક્તિ હોય તો પ્રદૂષણ સામેની લડાઈ જીતી શકાય છે. ભારતે માત્ર ટેમ્પરરી પગલાં (જેમ કે સ્મોગ ટાવર કે કૃત્રિમ વરસાદ) પર નિર્ભર રહેવાને બદલે લાંબાગાળાના માળખાગત ફેરફારો કરવા પડશે. જો આપણે આજે ચીનના આકરા પગલાંમાંથી બોધપાઠ નહીં લઈએ, તો આવનારી પેઢી માટે શુદ્ધ હવા માત્ર એક સપનું બનીને રહી જશે.
