વૈશ્વિક રાજનીતિમાં નવો વળાંક: જ્યારે જિનપિંગે અમેરિકાને ‘પડતો દેશ’ કહ્યો અને ટ્રમ્પે આપ્યો ચોંકાવનારો જવાબ
આજના સમયમાં વૈશ્વિક રાજનીતિ પળવારમાં બદલાઈ રહી છે. તાજેતરમાં જ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ ચીનના પ્રવાસે ગયા છે અને બેઇજિંગમાં તેમની મુલાકાત ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ સાથે થઈ હતી. આ બેઠક માત્ર એક સામાન્ય રાજદ્વારી મુલાકાત નહોતી, પરંતુ તેમાં જે વાતો સામે આવી તેણે આખી દુનિયાનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. બેઠક દરમિયાન શી જિનપિંગે અમેરિકાની નબળાઈઓ તરફ ઈશારો કરતા કંઈક એવું કહી દીધું જેને લઈને મોટો વિવાદ ઊભો થયો છે. જિનપિંગે દાવો કર્યો કે અમેરિકાની તાકાત હવે ધીમે-ધીમે ક્ષીણ થઈ રહી છે અને પશ્ચિમી જગત પતનની તરફ આગળ વધી રહ્યું છે.
સૌથી વધુ આશ્ચર્યની વાત એ છે કે, વ્હાઇટ હાઉસ અને ખુદ રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે પણ સ્વીકાર્યું છે કે જિનપિંગે આ વાત કહી હતી. જો કે, ટ્રમ્પે આ નિવેદનને એક નવો જ વળાંક આપીને પોતાની રાજકીય ચતુરતા દર્શાવી છે. શુક્રવારે ટ્રમ્પે આ વિવાદ પર પૂર્ણવિરામ મૂકવાનો પ્રયાસ કરતા સ્પષ્ટ કર્યું કે, જિનપિંગનો ઈશારો વર્તમાન અમેરિકા તરફ નહીં, પરંતુ જો બાઇડેનના શાસનકાળ તરફ હતો.
બાઇડેન શાસન પર પ્રહાર: ટ્રમ્પનો ‘ટ્રુથ સોશિયલ’ પર ખુલાસો
બેઇજિંગમાં શી જિનપિંગ સાથેની મહત્વપૂર્ણ શિખર બેઠકના બીજા દિવસની શરૂઆત પહેલાં, ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે તેમના સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘ટ્રુથ સોશિયલ’ પર એક લાંબી અને વિગતવાર પોસ્ટ શેર કરી. આ પોસ્ટમાં તેમણે જિનપિંગના નિવેદનનું સમર્થન કરવાની સાથે-સાથે પોતાના વિરોધીઓ પર આકરા પ્રહારો કર્યા.
ટ્રમ્પે લખ્યું, “જ્યારે રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગે ખૂબ જ સભ્યતાથી અમેરિકાને એક ‘પડતો દેશ’ (Falling Country) ગણાવ્યો, ત્યારે તેમનો ઈશારો એ નુકસાન તરફ હતો જે આપણા દેશે ‘સ્લીપી જો બાઇડેન’ અને તેમના વહીવટીતંત્રના 4 વર્ષના શાસનકાળ દરમિયાન સહન કરવું પડ્યું છે. આ બાબતમાં શી જિનપિંગ ૧૦૦ ટકા સાચા હતા.” ટ્રમ્પના આ નિવેદનથી સ્પષ્ટ થાય છે કે તેઓ ચીનના રાષ્ટ્રપતિના કટાક્ષનો ઉપયોગ પોતાના દેશના આંતરિક રાજકારણમાં પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ બાઇડેનને ઘેરવા માટે કરી રહ્યા છે.
બંધ બારણે ચર્ચા કે જાહેરમાં નિવેદન? રહસ્ય હજુ અકબંધ
આ સમગ્ર વિવાદમાં એક મોટો સવાલ એ ઊભો થાય છે કે શી જિનપિંગે આ આકરી ટિપ્પણી કયા સ્થાને અને ક્યારે કરી? હજુ સુધી એ સ્પષ્ટ થઈ શક્યું નથી કે જિનપિંગે આ વાતો બંધ બારણે યોજાયેલી ગુપ્ત બેઠકમાં કહી હતી કે પછી બેઇજિંગમાં કોઈ સાર્વજનિક કાર્યક્રમ કે વાતચીત દરમિયાન.
જો કે, સત્તાવાર કાર્યક્રમોની વાત કરીએ તો, પ્રવાસના પ્રથમ દિવસે શી જિનપિંગે જાહેરમાં “પડતો દેશ” જેવા આકરા શબ્દોનો સીધો પ્રયોગ કર્યો નહોતો. પરંતુ તેમણે એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ આંતરરાષ્ટ્રીય સિદ્ધાંતનો ઉલ્લેખ કરીને અમેરિકાને ચેતવણી જરૂર આપી હતી. તેમણે બંને દેશોને એકબીજા સાથે ન ટકરાવાની સલાહ આપી હતી, જે વૈશ્વિક મીડિયામાં ભારે ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.
શું છે ‘થ્યુસીડાઇડ્સ ટ્રેપ’ (Thucydides Trap) જેનો જિનપિંગે ઉલ્લેખ કર્યો?
ગુરુવારે જ્યારે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને શી જિનપિંગ વચ્ચે દ્વિપક્ષીય બેઠક શરૂ થઈ, ત્યારે જિનપિંગે પોતાના શરૂઆતના ભાષણમાં એક ખાસ શબ્દનો પ્રયોગ કર્યો – ‘થ્યુસીડાઇડ્સ ટ્રેપ’. તેમણે કહ્યું, “આજે સમગ્ર વિશ્વ એક નવા ચોક પર આવીને ઊભું રહ્યું છે. શું ચીન અને અમેરિકા સાથે મળીને ‘થ્યુસીડાઇડ્સ ટ્રેપ’માંથી બહાર નીકળી શકશે? શું આપણે મોટા દેશો વચ્ચેના પરસ્પર સંબંધોનું એક નવું મોડલ તૈયાર કરી શકીએ?”
આ શબ્દ આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો અને યુદ્ધના ઇતિહાસ સાથે જોડાયેલો છે. હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીના જાણીતા પ્રોફેસર ગ્રેહામ એલિસને આ સિદ્ધાંત આપ્યો હતો. આ સિદ્ધાંત અનુસાર, જ્યારે પણ દુનિયામાં કોઈ સ્થાપિત મહાસત્તા (Superpower) હોય અને તેની સામે કોઈ નવી શક્તિ ખૂબ જ ઝડપથી ઉભરી રહી હોય, ત્યારે બંને વચ્ચે સંઘર્ષ કે યુદ્ધ થવાની સંભાવના ખૂબ વધી જાય છે. કારણ કે જૂની મહાસત્તાને નવી શક્તિના ઉદયથી પોતાની સત્તા જોખમાતી હોવાનો ડર લાગે છે.
પ્રોફેસર એલિસને આ સિદ્ધાંતનું નામ પ્રાચીન ગ્રીક (યુનાની) ઇતિહાસકાર ‘થ્યુસીડાઇડ્સ’ના નામ પરથી રાખ્યું હતું. થ્યુસીડાઇડ્સે પ્રાચીન સમયમાં એથન્સ અને સ્પાર્ટા વચ્ચેના યુદ્ધનું વિશ્લેષણ કરતા લખ્યું હતું કે, “એથન્સનો જે રીતે ઉદય થઈ રહ્યો હતો, તેનાથી સ્પાર્ટાના મનમાં ભારે ડર પેદા થયો અને આ ડર જ એ મુખ્ય કારણ હતું જેણે બંને દેશો વચ્ચેના યુદ્ધને અનિવાર્ય બનાવી દીધું.” શી જિનપિંગે અગાઉ વર્ષ 2021માં પણ આડકતરી રીતે કહ્યું હતું કે, “હવે પૂર્વ (એશિયા/ચીન)નો ઉદય થઈ રહ્યો છે અને પશ્ચિમ (અમેરિકા/યુરોપ)નું પતન થઈ રહ્યું છે.”
ટ્રમ્પનો દાવો: “૧૬ મહિનામાં અમેરિકાએ કરી છે અદભુત પ્રગતિ”
જિનપિંગની આ ચિંતાઓ અને કટાક્ષની સામે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે અમેરિકાની મજબૂત સ્થિતિનો બચાવ કર્યો છે. પોતાની સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટમાં ટ્રમ્પે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે, તેમના રાષ્ટ્રપતિ પદના ગત “૧૬ શાનદાર મહિનાઓ” દરમિયાન અમેરિકાએ ખૂબ જ જોરદાર અંદાજમાં પ્રગતિ કરી છે.
પોતાના દાવાના સમર્થનમાં ટ્રમ્પે અમેરિકાના આર્થિક અને સૈન્ય વિકાસના આંકડા રજૂ કર્યા. તેમણે જણાવ્યું કે હાલમાં અમેરિકાનું સ્ટોક માર્કેટ રેકોર્ડ સ્તર પર છે, રોજગાર બજાર ખૂબ મજબૂત બન્યું છે, વિદેશી રોકાણકારો તરફથી નવા રોકાણોના મોટા વચનો મળ્યા છે, અમેરિકાની સૈન્ય શક્તિમાં અભૂતપૂર્વ વધારો થયો છે અને સમગ્ર વિશ્વમાં અમેરિકાનો પ્રભાવ ફરી એકવાર મજબૂત થયો છે. ટ્રમ્પના મતે, આ તમામ સંકેતો દર્શાવે છે કે અમેરિકા પતનની ગર્તામાંથી બહાર આવીને ફરીથી મહાસત્તા તરીકે પ્રસ્થાપિત થઈ રહ્યું છે.
જિનપિંગે ટ્રમ્પને અભિનંદન આપ્યા: નવા સંબંધોની આશા
પોતાની લાંબી પોસ્ટમાં ટ્રમ્પે વધુ એક ચોંકાવનારો દાવો કર્યો છે. તેમણે કહ્યું કે બેઇજિંગમાં યોજાયેલી આ શિખર બેઠક દરમિયાન શી જિનપિંગે તેમના વર્તમાન વહીવટીતંત્રની અનેક સિદ્ધિઓ બદલ તેમને વ્યક્તિગત રીતે ખૂબ-ખૂબ અભિનંદન પણ આપ્યા હતા.
ટ્રમ્પે લખ્યું, “બે વર્ષ પહેલાં, જો હું સાચું કહું તો, આપણો દેશ પતનની તરફ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યો હતો. આ બાબત પર હું રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ સાથે સંપૂર્ણ સહમત છું. પરંતુ હવે પરિસ્થિતિ બદલાઈ ચૂકી છે. આજે અમેરિકા દુનિયાનો સૌથી ઝડપથી ઉભરતો અને પ્રગતિ કરતો દેશ છે.”
આ આખી ચર્ચા, આક્ષેપો અને ખુલાસાઓ વચ્ચે ટ્રમ્પે સકારાત્મક નોંધ સાથે પોતાની વાત પૂરી કરી હતી. તેમણે આશા વ્યક્ત કરી કે ચીન અને અમેરિકા વચ્ચે ભલે ગમે તેટલો વૈશ્વિક કે વ્યાપારી તણાવ ચાલતો હોય, પરંતુ આ મુલાકાત બાદ વોશિંગ્ટન અને બેઇજિંગના પરસ્પર સંબંધો “પહેલાં કરતાં પણ વધુ મજબૂત, સારા અને સ્થિર” બનશે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે આ બેઠક બાદ બંને દેશો વચ્ચે વેપાર અને સંરક્ષણ ક્ષેત્રે કેવા નવા સમીકરણો રચાય છે.
