ISS બાદ બદલાશે અંતરિક્ષનું પાવર બેલેન્સ, ચીનની સરસાઈ અને ભારતની મોટી એન્ટ્રી
પૃથ્વીની નીચલી ભ્રમણકક્ષામાં છેલ્લા અઢી દાયકાથી માનવ હાજરીનું પ્રતીક રહેલું ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશન (ISS) હવે તેના અંતિમ અધ્યાય તરફ આગળ વધી ગયું છે. વર્ષ 2030 માં ISS ને સત્તાવાર રીતે નિવૃત્ત કરવામાં આવશે, જેની સાથે જ અંતરિક્ષમાં સહયોગના એક ઐતિહાસિક યુગનો અંત આવશે. આ ફેરફાર બાદ વૈશ્વિક અવકાશી રાજનીતિમાં નવું સંતુલન સર્જાવાની શક્યતા છે, જેમાં ચીનની સ્થિતિ પહેલા કરતા વધુ મજબૂત દેખાઈ રહી છે.
ISS ની વિદાય શા માટે મહત્વની છે?
ISS માત્ર એક વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગશાળા નહોતી, પરંતુ તે અમેરિકા, રશિયા, યુરોપ, જાપાન અને કેનેડા જેવા દેશો વચ્ચેના આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ રહ્યું છે. તેના હટ્યા બાદ પ્રથમ વખત એવું બનશે જ્યારે પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં કોઈ સહિયારું બહુરાષ્ટ્રીય સ્પેસ સ્ટેશન અસ્તિત્વમાં નહીં હોય. યોજના મુજબ, ISS ને નિયંત્રિત રીતે પૃથ્વીના નિર્જન દરિયાઈ વિસ્તારમાં પાડી દેવામાં આવશે.
‘તિયાંગોંગ’ થી ચીનની સરસાઈ
ISS નિવૃત્ત થતાની સાથે જ ચીનનું તિયાંગોંગ સ્પેસ સ્ટેશન વિશ્વનું એકમાત્ર સક્રિય સરકારી સ્પેસ સ્ટેશન બની જશે. આનાથી ચીનને વૈજ્ઞાનિક સંશોધન, અવકાશયાત્રીઓની તાલીમ અને આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારીમાં વ્યુહાત્મક સરસાઈ મળી શકે છે. અનેક વિકાસશીલ દેશો, જે અત્યાર સુધી ISS કાર્યક્રમનો ભાગ નહોતા, તેઓ ભવિષ્યમાં ચીનના પ્લેટફોર્મ સાથે જોડાઈ શકે છે.
અમેરિકાનો નવો દાવ: પ્રાઈવેટ સ્પેસ સ્ટેશન
બીજી તરફ, અમેરિકા સ્પેસ સ્ટેશનની જવાબદારી ધીમે ધીમે ખાનગી કંપનીઓને સોંપવાની વ્યૂહરચના પર કામ કરી રહ્યું છે. આગામી વર્ષોમાં ‘લો-અર્થ ઓર્બિટ’ માં કોમર્શિયલ સ્પેસ સ્ટેશનો ઉભરી શકે છે, જ્યાં સરકારો સંશોધન માટે મોડ્યુલ ભાડે લેશે. આનાથી અવકાશ સંશોધન એક સરકારી કાર્યક્રમથી આગળ વધીને વ્યાવસાયિક મોડલ તરફ જશે.
ભારતની તૈયારી: અંતરિક્ષમાં આત્મનિર્ભરતા
આ બદલાતા પરિદ્રશ્યમાં ભારત પણ પાછળ રહેવા માંગતું નથી. ભારતીય અંતરિક્ષ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) એ 2035 સુધીમાં ભારતીય અંતરિક્ષ સ્ટેશન સ્થાપવા માટેનો રોડમેપ તૈયાર કર્યો છે. શરૂઆતના તબક્કે તેનું કદ મર્યાદિત હશે, પરંતુ તેમાં ભારતીય અવકાશયાત્રીઓ લાંબા સમય સુધી રહીને વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગો કરી શકશે. સ્પેસ ડોકિંગ ટેકનોલોજી અને લાઇફ-સપોર્ટ સિસ્ટમ પર હાલમાં ઝડપથી કામ ચાલી રહ્યું છે.
ચંદ્ર અને તેની આગળની દોડ
ISS બાદ અંતરિક્ષનો આગામી મોટો જંગ ચંદ્રને લઈને માનવામાં આવે છે. અમેરિકા અને ચીન બંને ત્યાં કાયમી બેઝ સ્થાપવાની યોજના બનાવી રહ્યા છે. ભારતનું અંતરિક્ષ સ્ટેશન આ દિશામાં એક મહત્વનું સીમાચિહ્ન માનવામાં આવે છે, જે ભવિષ્યના ‘ડીપ-સ્પેસ’ મિશનનો પાયો નાખશે.
ISS નો અંત એ માત્ર એક સ્ટેશનની નિવૃત્તિ નથી, પરંતુ અવકાશી વ્યવસ્થામાં મોટા ફેરફારનો સંકેત છે. જ્યાં એક તરફ ચીન પોતાની હાજરી મજબૂત કરી રહ્યું છે, ત્યાં ભારત અને અમેરિકા નવા રસ્તાઓ પર આગળ વધી રહ્યા છે.
