જનરલ નરવણેની ‘અણકહી’ દાસ્તાન: ‘ફોર સ્ટાર્સ ઓફ ડેસ્ટિની’ પર છેડાયો રાજકીય અને કાનૂની સંગ્રામ
પૂર્વ ભૂમિસેના પ્રમુખ જનરલ મનોજ મુકુંદ નરવણેનું સંસ્મરણ પુસ્તક ‘ફોર સ્ટાર્સ ઓફ ડેસ્ટિની’ (Four Stars of Destiny) હાલમાં દેશમાં એક મોટા વિવાદનું કેન્દ્ર બન્યું છે. આ પુસ્તક હજુ સુધી સત્તાવાર રીતે પ્રકાશિત થયું નથી અને એક વર્ષથી વધુ સમયથી સંરક્ષણ મંત્રાલય (MoD) ની મંજૂરીની રાહ જોઈ રહ્યું છે.
સંસદમાં છેડાયેલી ચર્ચા
આ વિવાદે ત્યારે જોર પકડ્યું જ્યારે સંસદના બજેટ સત્ર દરમિયાન વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીએ ગૃહમાં આ અપ્રકાશિત પુસ્તકની હાર્ડકવર નકલ બતાવી અને તેના અંશો ટાંકવાનો પ્રયાસ કર્યો. તેમણે ખાસ કરીને ઓગસ્ટ ૨૦૨૦માં ભારત-ચીન સૈન્ય ગતિરોધ દરમિયાન વડાપ્રધાન મોદીના કથિત સંદેશ “જે યોગ્ય લાગે તે કરો” નો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. સરકારે આ અંગે સખત વાંધો ઉઠાવતા કહ્યું કે અપ્રકાશિત સામગ્રીનો હવાલો આપવો એ નિયમોની વિરુદ્ધ છે.
RTI થી મોટો ખુલાસો
રાઈટ ટુ ઈન્ફોર્મેશન (RTI) દ્વારા મળેલી માહિતી મુજબ, વર્ષ ૨૦૨૦ થી ૨૦૨૪ દરમિયાન સંરક્ષણ મંત્રાલય પાસે કુલ ૩૫ પુસ્તકો મંજૂરી માટે આવ્યા હતા. ચોંકાવનારી વાત એ છે કે તેમાંથી લગભગ તમામ પુસ્તકોને ક્લિયરન્સ મળી ગયું છે, પરંતુ જનરલ નરવણેનું પુસ્તક એકમાત્ર એવું છે જે હજુ સુધી અધ્ધરતાલ લટકેલું છે. અન્ય વરિષ્ઠ અધિકારીઓ જેવા કે જનરલ એન. સી. વિજ અને બ્રિગેડિયર જીવન રાજપુરોહિતના પુસ્તકોને અગાઉ જ મંજૂરી આપી દેવામાં આવી છે.
કાનૂની ગૂંચ અને સુરક્ષા નિયમો
સૈન્ય અધિકારીઓ દ્વારા પુસ્તક લેખન અંગે ભારતમાં કડક નિયમો છે:
- સેવા આપતા અધિકારી: ‘આર્મી રૂલ્સ, ૧૯૫૪’ ની કલમ ૨૧ હેઠળ, તેઓએ કોઈપણ સેવા વિષય પર લખવા માટે સરકારની પૂર્વ મંજૂરી લેવી અનિવાર્ય છે.
- નિવૃત્ત અધિકારી: નિવૃત્તિ પછી આર્મી એક્ટ લાગુ પડતો નથી, પરંતુ ‘ઓફિશિયલ સિક્રેટ્સ એક્ટ’ (Official Secrets Act, 1923) આજીવન લાગુ રહે છે. આ કાયદો ગુપ્ત માહિતી શેર કરવી એ ગુનો ગણે છે.
- પેન્શન નિયમો: ૨૦૨૧માં પેન્શન નિયમોમાં કરવામાં આવેલા સુધારા મુજબ, ગુપ્તચર કે સુરક્ષા સંસ્થાઓ સાથે જોડાયેલા નિવૃત્ત અધિકારીઓએ તેમની સંસ્થા સંબંધિત માહિતી શેર કરતા પહેલા મંજૂરી લેવી પડે છે, અન્યથા તેમનું પેન્શન રોકી શકાય છે.
લીક થયેલી નકલ અને પોલીસ તપાસ
પ્રકાશક ‘પેન્ગ્વિન રેન્ડમ હાઉસ’ એ સત્તાવાર નિવેદનમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેમણે આ પુસ્તક હજુ પ્રકાશિત કર્યું નથી કે તેની કોઈ નકલ સાર્વજનિક કરી નથી. પ્રકાશક મુજબ, બજારમાં ઉપલબ્ધ કોઈપણ નકલ તેમના કોપીરાઈટનું ઉલ્લંઘન છે. દરમિયાન, દિલ્હી પોલીસે પુસ્તક “લીક” થવા અને અનધિકૃત પ્રસાર અંગે FIR નોંધી છે અને તેની તપાસ સ્પેશિયલ સેલને સોંપી છે.
ભવિષ્ય માટે નવી ગાઈડલાઈન્સ
આ વિવાદને ધ્યાનમાં રાખીને સંરક્ષણ મંત્રાલય હવે સેવારત અને નિવૃત્ત સૈન્ય કર્મચારીઓ માટે પુસ્તક પ્રકાશન પર નવી ગાઈડલાઈન્સ તૈયાર કરી રહ્યું છે. આ સૂચિત નિયમોનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાનો અને સંવેદનશીલ સૈન્ય માહિતીના ખુલાસાને રોકવાનો છે. નવા નિયમો હેઠળ ભવિષ્યમાં ફિક્શન (કાલ્પનિક કાર્યો) માં પણ વાસ્તવિક સંવેદનશીલ માહિતીના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ આવી શકે છે.
આ સમગ્ર મામલે અભિવ્યક્તિની આઝાદી અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની ગુપ્તતા વચ્ચે એક નવી ચર્ચા છેડી દીધી છે.
