સાંસદ કે ધારાસભ્યને કેવી રીતે હટાવી શકાય? રાઇટ ટુ રિકોલની માંગ વચ્ચે જાણો સંપૂર્ણ બંધારણીય પ્રક્રિયા
આમ આદમી પાર્ટીના સાંસદ રાઘવ ચઢ્ઢાએ સંસદમાં “રાઇટ ટુ રિકોલ” (Right to Recall) નો મુદ્દો ઉઠાવીને નવી રાજકીય ચર્ચા છેડી દીધી છે. તેમનું કહેવું છે કે જ્યારે જનતાને પોતાના પ્રતિનિધિ પસંદ કરવાનો અધિકાર છે, તો તેને હટાવવાનો અધિકાર પણ હોવો જોઈએ. આ માંગ બાદ એ સવાલ ફરી ચર્ચામાં છે કે વર્તમાન કાયદા હેઠળ કોઈ સાંસદ (MP) કે ધારાસભ્ય (MLA) ને કેવી રીતે હટાવવામાં આવે છે.
ચાલો સમજીએ વર્તમાન બંધારણીય જોગવાઈઓ અને રાઇટ ટુ રિકોલની વિભાવના.
રાઘવ ચઢ્ઢાની માંગ શું છે?
સંસદમાં બોલતા રાઘવ ચઢ્ઢાએ કહ્યું કે વર્તમાન લોકશાહી વ્યવસ્થામાં એક મોટી ખામી છે. ચૂંટણી સમયે નેતાઓ જનતા વચ્ચે જાય છે, પરંતુ ચૂંટણી જીત્યા બાદ જનતાએ પાંચ વર્ષ સુધી રાહ જોવી પડે છે.
તેમણે સવાલ ઉઠાવ્યો કે જ્યારે દેશમાં રાષ્ટ્રપતિ સામે મહાભિયોગ, ઉપરાષ્ટ્રપતિ અને ન્યાયાધીશોને હટાવવાની પ્રક્રિયા, અને સરકાર વિરુદ્ધ અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ જેવી વ્યવસ્થાઓ મોજૂદ છે, તો પછી નબળું પ્રદર્શન કરનારા સાંસદો અને ધારાસભ્યોને હટાવવાનો અધિકાર સીધો જનતાને કેમ ન મળવો જોઈએ? તેમના મતે, “રાઇટ ટુ રિકોલ નેતાઓ વિરુદ્ધ હથિયાર નથી, પરંતુ લોકશાહીનો વીમો છે.”
શું છે ‘રાઇટ ટુ રિકોલ’?
રાઇટ ટુ રિકોલ એવી વ્યવસ્થા છે જેમાં મતદારો પોતાના ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિને કાર્યકાળ પૂરો થાય તે પહેલાં હટાવવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરી શકે છે.
આ પ્રક્રિયામાં સામાન્ય રીતે:
- મતદારો પ્રતિનિધિ વિરુદ્ધ હસ્તાક્ષર અભિયાન ચલાવે છે.
- નિશ્ચિત સંખ્યામાં હસ્તાક્ષર પૂરા થવા પર લોકમત (Voting) લેવામાં આવે છે.
- જો નિર્ધારિત ટકાવારી (મોટેભાગે 50% થી વધુ) મતદારો હટાવવાની તરફેણમાં વોટ આપે છે, તો પ્રતિનિધિએ પદ છોડવું પડે છે.
કેનેડા, સ્વિટ્ઝરલેન્ડ અને અમેરિકાના કેટલાક રાજ્યોમાં આ પ્રકારની વ્યવસ્થા અમલમાં છે. જોકે ભારતમાં હાલમાં આવી કોઈ વ્યવસ્થા નથી.
ભારતમાં સાંસદ કે ધારાસભ્યને હટાવવાના વર્તમાન નિયમો
ભારતમાં જનતા સીધી રીતે કોઈ સાંસદ કે ધારાસભ્યને કાર્યકાળની વચ્ચે હટાવી શકતી નથી. પરંતુ કેટલીક બંધારણીય અને કાનૂની જોગવાઈઓ મોજૂદ છે:
1. 60 દિવસની ગેરહાજરીનો નિયમ
બંધારણની કલમ 101(4) (લોકસભા) અને કલમ 190(4) (વિધાનસભા) હેઠળ, જો કોઈ સભ્ય પરવાનગી વિના સતત 60 દિવસ સુધી ગૃહમાંથી ગેરહાજર રહે, તો તેનું સભ્યપદ સમાપ્ત કરી શકાય છે.
2. ગુનાહિત કેસોમાં અયોગ્યતા
લોકપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1951 હેઠળ:
- જો કોઈ સાંસદ કે ધારાસભ્યને કોઈ ગુનાહિત કેસમાં બે વર્ષ કે તેથી વધુની સજા થાય છે, તો તેનું સભ્યપદ તાત્કાલિક સમાપ્ત થઈ જાય છે.
- સાથે જ તે 6 વર્ષ સુધી ચૂંટણી લડવા માટે અયોગ્ય ઠરે છે.
3. પક્ષપલટા વિરોધી કાયદો (Anti-Defection Law)
જો કોઈ સાંસદ કે ધારાસભ્ય પક્ષની લાઇન વિરુદ્ધ વોટ આપે છે અથવા પક્ષ છોડી દે છે, તો 10મી અનુસૂચિ હેઠળ તેનું સભ્યપદ સમાપ્ત કરી શકાય છે. આના પર નિર્ણય લોકસભા અધ્યક્ષ કે વિધાનસભા સ્પીકર લે છે.
4. રાજીનામું અથવા અન્ય અયોગ્યતા
સભ્ય જાતે રાજીનામું આપી શકે છે. લાભનું પદ (Office of Profit) ધારણ કરવા અથવા અન્ય બંધારણીય ઉલ્લંઘનની સ્થિતિમાં પણ સભ્યપદ રદ થઈ શકે છે.
શું જનતા પાસે કોઈ સીધો અધિકાર છે?
હાલમાં નથી. ભારતમાં મતદારો પોતાના પ્રતિનિધિને માત્ર ચૂંટણી દ્વારા જ હટાવી શકે છે. એટલે કે એકવાર ચૂંટાયા પછી, જો પ્રતિનિધિ વચનો પર ખરો ન ઉતરે તો જનતાએ આગામી ચૂંટણી સુધી રાહ જોવી પડે છે. આ જ કારણ છે કે રાઇટ ટુ રિકોલની માંગને કેટલાક લોકો જવાબદેહી વધારવાનું માધ્યમ માને છે, જ્યારે ટીકાકારો કહે છે કે તેનાથી રાજકીય અસ્થિરતા વધી શકે છે.
રાઇટ ટુ રિકોલ લાગુ કરવા માટે બંધારણમાં સુધારો કરવો પડશે. આ માટે સંસદમાં વ્યાપક ચર્ચા, કાનૂની માળખું અને રાજકીય સંમતિ જરૂરી છે.
