આઝાદીનો ગુંજારવ: ઉષા મહેતા અને ‘કોંગ્રેસ રેડિયો’ની શૌર્ય ગાથા – હવે પડદા પર દુનિયાની સામે
1942ના ‘ભારત છોડો’ આંદોલન દરમિયાન જ્યારે બ્રિટિશ હુકુમતે ભારતીય પ્રેસ પર પ્રતિબંધ લાદી દીધો હતો અને દેશના ટોચના નેતાઓને જેલના સળિયા પાછળ ધકેલી દીધા હતા, ત્યારે એક 22 વર્ષીય વિદ્યાર્થિનીના અવાજે આખા દેશમાં ક્રાંતિની મશાલ પ્રજ્વલિત રાખી હતી. આ વાર્તા છે ઉષા મહેતા અને તેમના ગુપ્ત **‘કોંગ્રેસ રેડિયો’**ની, જેને તાજેતરમાં રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ ‘એ વતન મેરે વતન’ દ્વારા ફરી એકવાર જીવંત કરવામાં આવી છે.
ગુપ્ત રેડિયો: સ્વતંત્રતાનો ‘અદ્રશ્ય’ અવાજ
ગાંધીજીના “કરો યા મરો” ના ઐતિહાસિક આહ્વાન પછી જ્યારે અંગ્રેજોએ સેન્સરશિપ કડક કરી દીધી, ત્યારે ઉષા મહેતાએ (સારા અલી ખાન દ્વારા અભિનીત) પોતાના સાથીઓ સાથે મળીને એક ગુપ્ત રેડિયો સ્ટેશનની યોજના બનાવી. 27 ઓગસ્ટ 1942ના રોજ પહેલીવાર હવામાં અવાજ ગુંજ્યો: “આ કોંગ્રેસ રેડિયો છે, જે ભારતમાં ક્યાંકથી 42.34 મીટર પર પ્રસારિત થઈ રહ્યો છે”. આ સ્ટેશન ચલાવવા માટે ભંડોળની વ્યવસ્થા ઉષા મહેતાના સાથી બાબુભાઈ ખાખરે કરી હતી અને રેડિયો એન્જિનિયર નરીમન પ્રિન્ટરે ટ્રાન્સમીટર તૈયાર કર્યું હતું.
પડકારો અને સાહસિક ઓપરેશન
બ્રિટિશ ગુપ્તચર એજન્સીઓની નજરથી બચવા માટે આ રેડિયો સ્ટેશન મુંબઈની વિવિધ ઈમારતો, જેમ કે ‘સી વ્યુ’ અને ‘લક્ષ્મણ ભવન’ પરથી ગુપ્ત રીતે ચલાવવામાં આવતું હતું. પકડાઈ જવાના ડરથી ક્રાંતિકારીઓ દર થોડા દિવસે પોતાનું ઠેકાણું બદલતા હતા અને ભારે સાધનોને સૂટકેસમાં છુપાવીને લઈ જતા હતા. સમાજવાદી નેતા રામ મનોહર લોહિયાએ (ઈમરાન હાશમી દ્વારા અભિનીત) પણ આ રેડિયો દ્વારા જનતાને પ્રેરિત કરી હતી અને સમાચાર બુલેટિનને પોતાનો અવાજ આપ્યો હતો.
ધરપકડ અને ‘વંદે માતરમ’નો સંકલ્પ
લગભગ 80 દિવસ સુધી અંગ્રેજોને હંફાવ્યા પછી, 12 નવેમ્બર 1942ના રોજ પોલીસે ‘પેરાડાઈઝ બંગલો’ પર દરોડો પાડ્યો. એવું કહેવાય છે કે નરીમન પ્રિન્ટરની બાતમીના કારણે પોલીસ ત્યાં સુધી પહોંચી હતી. ધરપકડની તે ઐતિહાસિક ક્ષણે પણ ઉષા મહેતાની હિંમત ઓછી થઈ નહોતી. જ્યારે પોલીસ અંદર ઘૂસી, ત્યારે રેડિયો પર ‘વંદે માતરમ’ વાગી રહ્યું હતું અને તેમણે રેકોર્ડ પૂરો ન થાય ત્યાં સુધી પોલીસને ઉભા રહેવા માટે મજબૂર કરી હતી.
ઈતિહાસનું સન્માન અને ફિલ્મની ભૂમિકા
ઉષા મહેતાને આ ‘રેડિયો ષડયંત્ર કેસ’માં ચાર વર્ષની સખત સજા ફટકારવામાં આવી હતી. આઝાદી પછી, ભારત સરકારે તેમને 1998માં પદ્મ વિભૂષણથી સન્માનિત કર્યા હતા. કન્નન અય્યર દ્વારા નિર્દેશિત ફિલ્મ ‘એ વતન મેરે વતન’ ભલે વિવેચકો પાસેથી મિશ્ર પ્રતિસાદ મેળવી રહી હોય, પરંતુ તે ઈતિહાસના એ અજાણ્યા પ્રકરણને સામે લાવે છે જેણે ભારતની આઝાદીના પાયાને મજબૂત કર્યો હતો.
