મોટો નિર્ણય: મહારાષ્ટ્ર સરકારે મુસ્લિમ અનામત સાથે જોડાયેલા તમામ સરકારી ઠરાવો (GR) કર્યા રદ
મહારાષ્ટ્રના રાજકારણમાં અનામતનો મુદ્દો હંમેશા ગરમાયેલો રહે છે. તાજેતરમાં દેવેન્દ્ર ફડણવીસ સરકાર દ્વારા મુસ્લિમ સમુદાયના પછાત વર્ગોને આપવામાં આવેલ 5% અનામતના નિર્ણયને સત્તાવાર રીતે રદ કરવાની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. આ નિર્ણય પાછળ કોઈ નવો વિવાદ નથી, પરંતુ એક લાંબી કાનૂની પ્રક્રિયા અને વહીવટી કારણો જવાબદાર છે. ઘણા લોકોના મનમાં પ્રશ્ન છે કે જો અનામત આપવામાં આવ્યું હતું, તો તેને અચાનક કેમ પાછું ખેંચી લેવામાં આવ્યું? ચાલો આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ, હાઈકોર્ટનો ચુકાદો અને સરકારના આ નિર્ણય પાછળના વાસ્તવિક કારણોને વિગતવાર સમજીએ.
શું હતો સમગ્ર મામલો? (ઇતિહાસ અને પૃષ્ઠભૂમિ)
આ વિવાદની શરૂઆત વર્ષ 2014 માં થઈ હતી. તે સમયે મહારાષ્ટ્રમાં કોંગ્રેસ-NCP ની સરકાર હતી. ચૂંટણી પહેલા સરકારે એક વટહુકમ (Ordinance) બહાર પાડીને મુસ્લિમ સમુદાયના પછાત વર્ગોને સરકારી નોકરીઓ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં 5% અનામત આપવાની જાહેરાત કરી હતી.
આ અનામતનો હેતુ મુસ્લિમ સમુદાયમાં રહેલા સામાજિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત વર્ગોને મુખ્ય પ્રવાહમાં લાવવાનો હતો. જોકે, આ નિર્ણયને તાત્કાલિક બોમ્બે હાઈકોર્ટમાં પડકારવામાં આવ્યો હતો.
બોમ્બે હાઈકોર્ટનો ચુકાદો અને ‘સ્ટે’
જ્યારે આ મામલો બોમ્બે હાઈકોર્ટમાં પહોંચ્યો, ત્યારે કોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ અવલોકન કર્યું:
-
શિક્ષણમાં અનામતને મંજૂરી: હાઈકોર્ટે સ્વીકાર્યું કે મુસ્લિમ સમુદાયના કેટલાક વર્ગો શૈક્ષણિક રીતે પછાત છે, તેથી તેમને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં 5% અનામત આપવા પર કોર્ટે રોક લગાવી નહોતી.
-
નોકરીમાં અનામત પર સ્ટે: કોર્ટે ધર્મના આધારે નોકરીઓમાં અનામત આપવા સામે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા અને નોકરીઓમાં મળતા 5% અનામત પર સ્ટે (રોક) લગાવી દીધો.
પરંતુ, સૌથી મહત્વની બાબત એ હતી કે જે વટહુકમ દ્વારા આ અનામત આપવામાં આવ્યું હતું, તેની મુદત મર્યાદિત હતી.
વટહુકમ કેમ ‘લેપ્સ’ થયો?
કોઈપણ વટહુકમ ત્યારે જ કાયદો બને છે જ્યારે તેને નિયત સમયમર્યાદામાં વિધાનસભામાં બિલ તરીકે પસાર કરવામાં આવે. 2014 માં સરકાર બદલાઈ અને ભાજપ-શિવસેનાની સરકાર સત્તામાં આવી. તે સમયે આ વટહુકમને કાયદાનું સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું નહીં, જેના કારણે તે ટેકનિકલી ‘લેપ્સ’ (નિરસ્ત) થઈ ગયો.
હવે, વર્તમાન સરકારે માત્ર એ વાતની સત્તાવાર પુષ્ટિ કરી છે કે જૂના તમામ સરકારી ઠરાવો (GR) અને સર્કુલર જે આ 5% અનામત સાથે સંબંધિત હતા, તે હવે રદ ગણાશે. કારણ કે મૂળ વટહુકમ જ અસ્તિત્વમાં નથી, તેથી તેની હેઠળના વહીવટી આદેશોનો કોઈ અર્થ રહેતો નથી.
સરકારનો તર્ક અને બંધારણીય મર્યાદા
મહારાષ્ટ્ર સરકાર અને દેવેન્દ્ર ફડણવીસે આ બાબતે સ્પષ્ટતા કરી છે કે ભારતીય બંધારણ ધર્મના આધારે અનામતની મંજૂરી આપતું નથી.
-
પછાતપણું વિરુદ્ધ ધર્મ: સરકારનું કહેવું છે કે જો કોઈ વર્ગ પછાત છે, તો તેને તે આધારે મદદ મળવી જોઈએ, માત્ર ધર્મના આધારે અનામત આપવું એ બંધારણીય રીતે પડકારજનક બની શકે છે.
-
અનામતની મર્યાદા: સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા નક્કી કરાયેલી 50% અનામતની મર્યાદા પણ એક મોટો પડકાર છે. મરાઠા અનામતના મુદ્દા વચ્ચે મુસ્લિમ અનામતને કાયદાકીય રીતે ટકાવી રાખવું સરકાર માટે મુશ્કેલ હતું.
આ નિર્ણયની શું અસર થશે?
આ નિર્ણયથી મુસ્લિમ સમુદાયના પછાત વર્ગોમાં થોડી નારાજગી જોવા મળી શકે છે, કારણ કે હાઈકોર્ટે શૈક્ષણિક અનામત માટે લીલી ઝંડી આપી હતી. પરંતુ સરકારના આદેશ બાદ હવે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં પણ આ 5% અનામતનો લાભ મળશે નહીં.
વિપક્ષો આ મુદ્દે સરકારને ઘેરી રહ્યા છે અને આક્ષેપ કરી રહ્યા છે કે સરકાર પછાત વર્ગોના અધિકારો છીનવી રહી છે. બીજી તરફ, સત્તાધારી પક્ષનું કહેવું છે કે તેઓ માત્ર કાયદાકીય સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરી રહ્યા છે અને બંધારણના દાયરામાં રહીને કામ કરી રહ્યા છે.
મહારાષ્ટ્રમાં અનામતનું રાજકારણ હંમેશા સંવેદનશીલ રહ્યું છે. ભલે આ નિર્ણય ટેકનિકલ ગ્રાઉન્ડ પર લેવાયો હોય, પરંતુ તેની રાજકીય અસરો લાંબા સમય સુધી જોવા મળશે. આગામી સમયમાં આ મુદ્દો ફરીથી કોર્ટમાં જાય છે કે કેમ, તે જોવું રસપ્રદ રહેશે.
