બાળકો કે હિંસા સંબંધિત AI કન્ટેન્ટ બદલ ૧૨ કલાકમાં થશે કાર્યવાહી, જાણો નવા IT નિયમો
જો તમે પણ ઇન્સ્ટાગ્રામ પર AI થી બનાવેલા સુંદર ફોટા શેર કરો છો અથવા યુટ્યુબ પર AI વોઈસઓવર વાળા વીડિયો મૂકો છો, તો આ સમાચાર તમારા માટે સૌથી મહત્વના છે. ભારત સરકારે ડિજિટલ દુનિયાને સુરક્ષિત બનાવવા માટે એક ખૂબ જ મોટું પગલું ભર્યું છે. ૨૦ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ થી દેશમાં AI (Artificial Intelligence) થી તૈયાર કરવામાં આવેલા કન્ટેન્ટને લઈને નવા અને કડક નિયમો અમલમાં આવી ગયા છે.
હવે ‘મજા’ કે ‘ક્રિએટિવિટી’ ના નામે કંઈ પણ બનાવીને ઇન્ટરનેટ પર મૂકવું તમને કાનૂની મુસીબતમાં મૂકી શકે છે. ચાલો વિગતવાર સમજીએ કે સરકારે શું ફેરફારો કર્યા છે અને તમારે કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું પડશે.
શા માટે પડી આ નિયમોની જરૂર?
છેલ્લા કેટલાક સમયમાં આપણે જોયું છે કે કેવી રીતે ‘ડીપફેક’ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને જાણીતી હસ્તીઓ અને સામાન્ય લોકોના નકલી વીડિયો બનાવવામાં આવ્યા. આ વીડિયોએ માત્ર ભ્રમ જ નથી ફેલાવ્યો, પરંતુ સમાજમાં તણાવની સ્થિતિ પણ ઉભી કરી છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પણ ઘણી વખત AI ના જોખમો અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. સરકારનો મુખ્ય હેતુ પારદર્શિતા લાવવાનો છે—એટલે કે જો કોઈ વસ્તુ અસલી નથી, તો જોનારને ખબર હોવી જોઈએ કે તે AI દ્વારા બનાવવામાં આવી છે.
શું છે SGI અને હવે કોને ગણાશે ‘AI કન્ટેન્ટ’?
નવા નિયમોમાં એક નવો શબ્દ ઉમેરવામાં આવ્યો છે— SGI (Synthetically Generated Content). સરળ ભાષામાં કહીએ તો:
-
કોઈ પણ એવો ફોટો, વીડિયો કે ઓડિયો જે કોમ્પ્યુટર કે AI ટેકનોલોજીથી બનાવવામાં આવ્યો હોય.
-
જે દેખાવમાં કે સાંભળવામાં બિલકુલ કોઈ અસલી વ્યક્તિ, સ્થળ કે ઘટના જેવો લાગે (પરંતુ હકીકતમાં તેવો ન હોય).
-
તેને જ હવે ‘સિન્થેટિક કન્ટેન્ટ’ માનવામાં આવશે.
છૂટ કોને છે? જો તમે તમારા ફોટામાં સામાન્ય બ્રાઈટનેસ વધારી રહ્યા છો, બેઝિક ફિલ્ટર લગાવી રહ્યા છો કે ફોટાની ક્વોલિટી સુધારી રહ્યા છો, તો તેને AI કન્ટેન્ટ માનવામાં આવશે નહીં અને તેના પર લેબલ લગાવવાની જરૂર રહેશે નહીં.
નવા નિયમોના ૩ સૌથી મોટા ફેરફારો
સરકારે Information Technology (Digital Media Ethics Code) Rules, 2021 માં સુધારો કરીને આ ત્રણ મુખ્ય બાબતો ઉમેરી છે:
-
ફરજિયાત લેબલિંગ અને વોટરમાર્ક: હવે તમે AI થી બનેલી કોઈ પણ વસ્તુ લેબલ વગર પોસ્ટ કરી શકશો નહીં. તમારે સ્પષ્ટપણે લખવું પડશે કે “આ AI દ્વારા નિર્મિત છે”. એકવાર આ ટેગ લાગી ગયો, પછી કોઈ તેને હટાવી શકશે નહીં.
-
સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓની જવાબદારી: ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ અને યુટ્યુબ જેવા પ્લેટફોર્મ્સે હવે એવા ટૂલ્સ બનાવવા પડશે જે અપલોડ થતાની સાથે જ ઓળખી લે કે કન્ટેન્ટ AI નું છે કે નહીં. તેમણે દરેક કન્ટેન્ટની તપાસ કરવી પડશે.
-
નિયમિત ચેતવણી: હવે દર ત્રણ મહિને સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ તેમના યુઝર્સને નોટિફિકેશન મોકલીને ચેતવણી આપશે કે AI નો ખોટો ઉપયોગ કરવા બદલ જેલ થઈ શકે છે અથવા દંડ ભરવો પડી શકે છે.
કડક પ્રતિબંધ: આ બાબતો પર સીધી જેલ!
સરકારે કેટલાક કિસ્સાઓમાં ‘ઝીરો ટોલરન્સ’ ની નીતિ અપનાવી છે. જો તમે નીચેની વસ્તુઓ AI થી બનાવો છો કે શેર કરો છો, તો ભારે દંડ અને જેલ નક્કી છે:
-
ચાઇલ્ડ પોર્નોગ્રાફી: બાળકો સાથે જોડાયેલી કોઈ પણ પ્રકારની અશ્લીલ કે હિંસક સામગ્રી.
-
નકલી દસ્તાવેજો: AI થી નકલી આઈડી કાર્ડ, પાસપોર્ટ કે સરકારી પેપર બનાવવા.
-
હથિયાર અને હિંસા: ગેરકાયદે હથિયારો કે દારૂગોળાને પ્રોત્સાહન આપતું કન્ટેન્ટ.
-
ડીપફેક: કોઈની છબી ખરાબ કરવાના ઈરાદે બનાવવામાં આવેલ નકલી વીડિયો.
૩૬ કલાક નહીં, હવે માત્ર ૩ કલાકનો સમય!
પહેલા જો સરકાર કોઈ વાંધાજનક કન્ટેન્ટ હટાવવાનો આદેશ આપતી હતી, તો કંપનીઓ પાસે ૩૬ કલાકનો સમય હતો. પરંતુ હવે નિયમો ખૂબ જ કડક છે:
-
સરકારના આદેશના ૩ કલાકની અંદર તે કન્ટેન્ટને ઇન્ટરનેટ પરથી હટાવવું પડશે.
-
જો કન્ટેન્ટ બાળકો સાથે જોડાયેલી હિંસા કે અશ્લીલતા સંબંધિત હોય, તો તેના પર ૧૨ કલાકની અંદર એક્શન લેવું અનિવાર્ય છે.
-
પ્લેટફોર્મ્સે એ પણ રેકોર્ડ રાખવો પડશે કે તે AI કન્ટેન્ટ સૌથી પહેલા કોણે અને ક્યાંથી અપલોડ કર્યું હતું (ઓરિજિનેટરનો ડિજિટલ રેકોર્ડ).
નિયમ તોડવા પર શું થશે?
જો તમે આ નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરો છો, તો તમારા પર ઘણી કલમો હેઠળ કેસ ચાલી શકે છે:
-
આઈટી એક્ટ, ૨૦૦૦: ડિજિટલ છેતરપિંડી માટે.
-
ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS): બનાવટ અને બદનક્ષી માટે.
-
પોક્સો (POCSO) એક્ટ: જો કન્ટેન્ટ બાળકો સંબંધિત હોય.
આમાં લાખોનો દંડ અને કેટલાય વર્ષોની જેલની જોગવાઈ છે. સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો કોઈ પ્લેટફોર્મ શંકાસ્પદ કન્ટેન્ટને જાતે જ બ્લોક કરી દે છે, તો તેને ખોટું માનવામાં આવશે નહીં, પરંતુ તે તેમની જવાબદારી છે.
AI એક શાનદાર ટેકનોલોજી છે, પરંતુ તેની તાકાતનો ખોટો ઉપયોગ અટકાવવો પણ જરૂરી છે. એક જવાબદાર નાગરિક અને ક્રિએટર તરીકે, હવે તમારી જવાબદારી છે કે તમે પારદર્શિતા જાળવો. જો તમે AI નો ઉપયોગ કરી રહ્યા છો, તો ગર્વથી તેને લેબલ કરો, જેથી ટેકનોલોજીનો વિકાસ પણ થાય અને સુરક્ષા પણ જળવાઈ રહે.
