સાવધાન જેન ઝી! લોન લેવામાં આગળ પણ ચૂકવવામાં પાછળ, મોટા શહેરોમાં લોન લેવાનું નવું જોખમી ટ્રેન્ડ
ભારતના આર્થિક પરિદ્રશ્યમાં અત્યારે એક મોટો બદલાવ જોવા મળી રહ્યો છે. નવી પેઢી, જેને આપણે ‘Gen Z’ (જેન ઝી) તરીકે ઓળખીએ છીએ, તે દેશના અર્થતંત્રમાં વપરાશ (Consumption) વધારવામાં સૌથી આગળ છે. પરંતુ આ ચળકતી દુનિયાની પાછળ એક ડરામણી વાસ્તવિકતા છુપાયેલી છે. CIBIL અને યુનિફાઇડ ફિનટેક ફોરમ (UFF) ના તાજેતરના અહેવાલો મુજબ, ભારતના યુવાનો અત્યારે દેવાના એવા વિષચક્રમાં ફસાઈ રહ્યા છે જે તેમના ભવિષ્ય માટે ખતરાની ઘંટડી સમાન છે. આ પેઢીની કમાણી તો વધી રહી છે, પણ તેમના ખર્ચ અને દેવાની રકમ કમાણી કરતા અનેકગણી વધારે છે.
આંકડાઓની ચેતવણી: કમાણી ૩૦ હજાર અને દેવું ૪૦ લાખ?
CIBIL ના રિપોર્ટ મુજબ, નવા ક્રેડિટ લેનારા ગ્રાહકોમાં ૪૧% હિસ્સો માત્ર Gen Z નો છે. આટલું જ નહીં, CRIF હાઇ માર્ક અને UFF ના આંકડા દર્શાવે છે કે જૂન ૨૦૨૫ સુધીમાં NBFC અને ફિનટેક એપ્સ દ્વારા લેવાયેલા ૬૫% થી વધુ લોન લેનારા લોકો ૨૬ થી ૩૫ વર્ષની વયના છે. આ આંકડા સ્પષ્ટ કરે છે કે આજના યુવાનોને બેંકો અને એપ્સ દ્વારા લોન ખૂબ જ સરળતાથી મળી રહી છે.
પરંતુ સૌથી ચોંકાવનારો મુદ્દો એ છે કે આ પેઢી લોન લેવામાં જેટલી ઝડપી છે, તેટલી જ લોન ચૂકવવામાં પાછળ રહી રહી છે. એક રિપોર્ટમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે બેંગલુરુ, દિલ્હી અને મુંબઈ જેવા મોટા શહેરોમાં એવો ટ્રેન્ડ જોવા મળ્યો છે કે જો કોઈ યુવાન મહિને ₹૩૦,૦૦૦ કમાય છે, તો તેના પર સરેરાશ ₹૪૦ લાખનું દેવું (હોમ લોન, પર્સનલ લોન અને ક્રેડિટ કાર્ડ સહિત) હોઈ શકે છે. આ દેવું તેની કમાણી કરતા ૧૦૦ ગણું વધારે છે, જે આર્થિક આત્મહત્યા સમાન છે.
દેવાના જાળમાં ફસાવાના મુખ્ય કારણો: શો-ઓફ કે મજબૂરી?
આ પેઢી દેવાના આટલા મોટા ડુંગર નીચે કેમ દબાઈ રહી છે? તેના માટે કોઈ એક કારણ જવાબદાર નથી, પણ જીવનશૈલીમાં આવેલા કેટલાક બદલાવો મુખ્ય છે:
૧. ફિનટેક અને ‘Buy Now, Pay Later’ (BNPL) કલ્ચર: આજે મોબાઈલમાં એક ક્લિક પર લોન મળી જાય છે. ઘણી ફિનટેક કંપનીઓ કોઈ ખાસ ડોક્યુમેન્ટેશન વગર નાના ક્રેડિટ પૂરા પાડે છે. ‘પહેલા ખરીદો અને પછી ચૂકવો’ જેવી યોજનાઓએ યુવાનોમાં બિનજરૂરી વસ્તુઓ ખરીદવાની લાલચ વધારી છે. નાના હપ્તા (EMI) જોવામાં સરળ લાગે છે, પણ જ્યારે અનેક EMI ભેગા થાય છે, ત્યારે તે હાથબહાર નીકળી જાય છે.
૨. સોશિયલ મીડિયા અને ‘FOMO’ (Fear Of Missing Out): ઇન્સ્ટાગ્રામ અને ફેસબુક પર લક્ઝરી લાઈફસ્ટાઈલ બતાવવાની હોડમાં યુવાનો દેવું કરીને પણ મોંઘા સ્માર્ટફોન, બ્રાન્ડેડ કપડાં અને વિદેશ પ્રવાસ પાછળ ખર્ચ કરી રહ્યા છે. બીજા કરતા પાછળ ન રહી જવાય તેવા ડર (FOMO) ને કારણે તેઓ પોતાની આર્થિક મર્યાદાઓ ભૂલી રહ્યા છે.
૩. મોટા શહેરોનો ખર્ચાળ લાઈફસ્ટાઈલ: મુંબઈ કે બેંગલુરુ જેવા શહેરોમાં ભાડું, ટ્રાન્સપોર્ટ અને સામાજિક મેળાવડાઓનો ખર્ચ ઘણો વધારે છે. શરૂઆતના પગારમાં આ ખર્ચો પૂરો કરવો મુશ્કેલ હોય છે, તેથી યુવાનો ક્રેડિટ કાર્ડ અથવા પર્સનલ લોન પર નિર્ભર રહેવા લાગે છે.
ઉદાહરણોથી સમજીએ: કેવી રીતે શરૂ થાય છે આ વિષચક્ર?
ચાલો મુંબઈમાં કામ કરતા એક ૨૪ વર્ષના યુવાન ‘આર્યન’ નું ઉદાહરણ લઈએ. આર્યનનો પગાર ₹૪૦,૦૦૦ છે. તેના ખર્ચાઓ કંઈક આ રીતે શરૂ થાય છે:
-
નવો આઈફોન લેવા માટે ₹૫,૦૦૦ નો EMI.
-
મિત્રો સાથે વીકેન્ડ પાર્ટી અને ટ્રિપ માટે ક્રેડિટ કાર્ડનો ઉપયોગ.
-
જ્યારે ક્રેડિટ કાર્ડનું બિલ વધારે આવે, ત્યારે તેને ભરવા માટે બીજી કોઈ ફિનટેક એપ પાસેથી પર્સનલ લોન લેવી.
આ રીતે એક લોન ભરવા માટે બીજી લોન લેવાની પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે, જેને ‘Debt Trap’ કહેવામાં આવે છે. થોડા સમય પછી જ્યારે પગારનો ૭૦-૮૦% હિસ્સો માત્ર વ્યાજ અને EMI ભરવામાં જ જાય છે, ત્યારે વ્યક્તિ માનસિક તણાવમાં આવી જાય છે. CIBIL ના રિપોર્ટમાં ચેતવણી આપવામાં આવી છે કે આ ટ્રેન્ડને કારણે ભવિષ્યમાં ‘બેડ લોન્સ’ (NPA) નું પ્રમાણ વધી શકે છે, જે દેશની બેંકિંગ સિસ્ટમ માટે પણ જોખમી છે.
તમામ અહેવાલો એક જ તરફ ઈશારો કરે છે: જો આ પેઢી નાણાકીય શિસ્ત (Financial Discipline) નહીં શીખે, તો તેઓ જીવનના સૌથી મહત્વના વર્ષો માત્ર દેવું ચૂકવવામાં જ વિતાવી દેશે. જરૂરિયાત અને ઈચ્છા વચ્ચેનો તફાવત સમજવો એ દેવાના આ જાળમાંથી બહાર નીકળવાનો એકમાત્ર રસ્તો છે.
