પ્રદૂષિત નદીઓ પર સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્વનો નિર્ણય: હવે NGT સંભાળશે મોરચો
સુપ્રીમ કોર્ટે વર્ષ 2021માં દેશની નદીઓમાં વધતા પ્રદૂષણને લઈને શરૂ કરેલી ‘સુઓ મોટુ’ કાર્યવાહી હવે સત્તાવાર રીતે બંધ કરી દીધી છે. કોર્ટે આ જવાબદારી હવે નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ (NGT) ને સોંપી છે. આ નિર્ણય પાછળનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય નદીઓની સફાઈની પ્રક્રિયામાં વધુ સ્પષ્ટતા અને એકરૂપતા લાવવાનો છે.
જીવવાનો અધિકાર એટલે સ્વચ્છ પર્યાવરણનો અધિકાર
સુપ્રીમ કોર્ટે આ ચુકાદા દરમિયાન એક ખૂબ જ ગંભીર અને મહત્વની વાત કહી છે. ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંતની બેન્ચે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે, બંધારણની કલમ 21 હેઠળ દરેક નાગરિકને ગરિમાપૂર્ણ જીવન જીવવાનો મૌલિક અધિકાર છે. આ અધિકારમાં સ્વચ્છ અને પ્રદૂષણમુક્ત વાતાવરણનો પણ સમાવેશ થાય છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે સરકારોની એ નૈતિક અને કાયદાકીય જવાબદારી છે કે તેઓ નદીઓને પ્રદૂષણ મુક્ત રાખે અને સામાન્ય જનતાના સ્વાસ્થ્ય સાથે બાંધછોડ ન કરે.
કેમ કેસ બંધ કરવો પડ્યો?
અદાલતે અવલોકન કર્યું કે એક જ વિષય પર અલગ-અલગ મંચો અને અદાલતોમાં કેસ ચાલતા હોવાથી કામગીરીમાં અડચણો આવી રહી હતી. જ્યારે વિવિધ સંસ્થાઓ સમાન મુદ્દે અલગ-અલગ આદેશો આપે છે, ત્યારે:
- આદેશોની એકરૂપતા જળવાતી નથી.
- વહીવટી સ્તરે અમલીકરણમાં મૂંઝવણ ઊભી થાય છે.
- ચુકાદાઓમાં સાતત્યનો અભાવ જોવા મળે છે.
આથી, પ્રક્રિયાને સુવ્યવસ્થિત કરવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટે આ પગલું ભર્યું છે.
NGT ની ભૂમિકા અને ટેકનિકલ નિપુણતા
હવેથી યમુના સહિતની નદીઓના પ્રદૂષણ પર દેખરેખ રાખવાની સંપૂર્ણ જવાબદારી નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ (NGT) ની રહેશે. સુપ્રીમ કોર્ટે માન્યું કે NGT પાસે આ વિષયમાં જરૂરી ‘ટેકનિકલ એક્સપર્ટાઈઝ’ (તકનીકી નિપુણતા) છે, જે જમીની સ્તર પર પ્રદૂષણના માપદંડોની તપાસ કરવા માટે વધુ સક્ષમ છે.
નોંધ: જોકે, ન્યાયના દરવાજા હજુ પણ ખુલ્લા છે. જો કોઈ પક્ષને NGT ના આદેશથી સંતોષ ન હોય, તો તેઓ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ કરી શકશે.
યમુનાના ‘સફેદ ફીણ’ થી થઈ હતી શરૂઆત
આ સમગ્ર મામલાની શરૂઆત ખાસ કરીને યમુના નદીમાં વધતા પ્રદૂષણ અને તેમાં જોવા મળતા ‘સફેદ ફીણ’ (કે જે ડિટર્જન્ટ અને કેમિકલને કારણે બને છે) ને જોઈને કરવામાં આવી હતી. હવે રાજ્ય સરકારોએ નદીઓની સફાઈ માટે લીધેલા પગલાંનો રિપોર્ટ સીધો ટ્રિબ્યુનલને સોંપવો પડશે.
