શું રસ્તાઓ સુરક્ષિત છે? નીતિન ગડકરીએ રોડ સેફ્ટી કોન્ક્લેવમાં ખોલી સિસ્ટમની પોલ
ભારતમાં માર્ગ અકસ્માતોની સ્થિતિ અત્યંત ગંભીર બની રહી છે. કેન્દ્રીય માર્ગ પરિવહન અને ધોરીમાર્ગ મંત્રી નીતિન ગડકરીએ તાજેતરમાં નવી દિલ્હીમાં આયોજિત ‘થર્ડ નેશનલ કોન્ક્લેવ ઓન રોડ સેફ્ટી’ દરમિયાન એક ચોંકાવનારું સત્ય રજૂ કર્યું છે. તેમણે જણાવ્યું કે ભારતમાં દર વર્ષે અંદાજે પાંચ લાખ માર્ગ અકસ્માતો થાય છે, જેમાં લગભગ 1.80 લાખ લોકો પોતાનો જીવ ગુમાવે છે. આ આંકડો માત્ર સંખ્યા નથી, પરંતુ હજારો પરિવારોની બરબાદીની કહાની છે. ગડકરીએ સ્વીકાર્યું કે સરકારના તમામ પ્રયાસો છતાં માર્ગ સુરક્ષાના ક્ષેત્રમાં આપણે જોઈએ તેવી સફળતા મેળવી શક્યા નથી.
અકસ્માતોના આંકડા અને દેશને થતું આર્થિક નુકસાન
ભારતમાં માર્ગ અકસ્માતોનો દર વિશ્વમાં સૌથી વધુ છે. મંત્રીએ જે આંકડા રજૂ કર્યા તે મુજબ, દર કલાકે અનેક લોકો રસ્તા પર દમ તોડી રહ્યા છે. ચોંકાવનારી વાત એ છે કે આ અકસ્માતોમાં જીવ ગુમાવનારા 70% લોકો 18 થી 45 વર્ષની વયના છે. આનો અર્થ એ થયો કે દેશના યુવાનો અને કાર્યકારી વસ્તી સૌથી વધુ જોખમમાં છે.
માર્ગ અકસ્માતો માત્ર જાનહાની જ નથી પહોંચાડતા, પરંતુ તે દેશના અર્થતંત્ર પર પણ મોટો બોજ છે. નીતિન ગડકરીએ જણાવ્યું હતું કે, રોડ અકસ્માતોને કારણે ભારતને તેના કુલ જીડીપી (GDP) ના આશરે 3% જેટલું મોટું નુકસાન થાય છે. જ્યારે કોઈ યુવાન વ્યક્તિ અકસ્માતનો ભોગ બને છે, ત્યારે તેની અસર માત્ર તેના પરિવાર પર જ નહીં, પણ દેશની ઉત્પાદકતા પર પણ પડે છે. સરકારી હોસ્પિટલો પરનો બોજ અને વીમા કંપનીઓ પર આવતા ક્લેમ પણ આ નુકસાનમાં વધારો કરે છે.
4-E ફોર્મ્યુલા અને માર્ગ સુરક્ષાના પડકારો
નીતિન ગડકરી હંમેશા રોડ સેફ્ટી માટે ‘4-E’ ફોર્મ્યુલા પર ભાર મૂકે છે: Engineering (એન્જિનિયરિંગ), Education (શિક્ષણ), Enforcement (અમલીકરણ), અને Emergency Care (તાત્કાલિક સારવાર).
-
રોડ અને વ્હીકલ એન્જિનિયરિંગ: રસ્તાઓની ડિઝાઇનમાં ખામી (બ્લેક સ્પોટ્સ) અકસ્માતનું મુખ્ય કારણ છે. સરકારે હજારો બ્લેક સ્પોટ્સ સુધારવા માટે કરોડો રૂપિયા ફાળવ્યા છે. સાથે જ વાહનોમાં 6 એરબેગ્સ, સીટ બેલ્ટ રિમાઇન્ડર અને સારી બ્રેકિંગ સિસ્ટમ જેવી સુવિધાઓ ફરજિયાત બનાવવામાં આવી રહી છે.
-
શિક્ષણ અને જાગૃતિ: અકસ્માતો માટે માનવીય ભૂલો 80% થી વધુ જવાબદાર છે. ટ્રાફિકના નિયમોનું પાલન ન કરવું, હેલ્મેટ ન પહેરવું અને ઓવરસ્પીડિંગ જેવી બાબતો વિશે લોકોમાં જાગૃતિનો અભાવ છે.
-
અમલીકરણ (Enforcement): નવો મોટર વ્હીકલ એક્ટ લાગુ કરવામાં આવ્યો છે જેમાં દંડની રકમ વધારવામાં આવી છે. તેમ છતાં, ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર ટ્રાફિક નિયમોનું ચુસ્ત પાલન કરાવવું હજુ પણ એક મોટો પડકાર છે.
-
ઇમરજન્સી કેર: અકસ્માતની પ્રથમ 60 મિનિટ (ગોલ્ડન અવર) ખૂબ જ મહત્વની હોય છે. જો અકસ્માતના સ્થળે તાત્કાલિક એમ્બ્યુલન્સ અને સારવાર મળી રહે, તો અનેક લોકોના જીવ બચાવી શકાય છે.
ભવિષ્યની યોજનાઓ અને સામાન્ય નાગરિકની જવાબદારી
નીતિન ગડકરીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે રસ્તાઓ ગમે તેટલા સારા બનાવવામાં આવે, પરંતુ જ્યાં સુધી વાહન ચાલકોની માનસિકતા નહીં બદલાય ત્યાં સુધી અકસ્માતો ઘટશે નહીં. તેમણે ઉદ્યોગ જગત, સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ અને સેલિબ્રિટીઓને અપીલ કરી છે કે તેઓ માર્ગ સુરક્ષાના અભિયાનમાં જોડાય. સરકારે 2030 સુધીમાં માર્ગ અકસ્માતો અને તેનાથી થતા મૃત્યુમાં 50% નો ઘટાડો કરવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે.
આ લક્ષ્યને હાંસલ કરવા માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ પણ કરવામાં આવી રહ્યો છે. સ્પીડ કેમેરા, ઓટોમેટિક નંબર પ્લેટ રેકગ્નિશન (ANPR) અને ઇલેક્ટ્રોનિક ચલણ જેવી સિસ્ટમો દ્વારા ટ્રાફિક મેનેજમેન્ટ સુધારવાના પ્રયાસો ચાલુ છે. પરંતુ અંતે, જવાબદારી નાગરિકોની છે. ટુ-વ્હીલર પર હેલ્મેટ પહેરવું અને ફોર-વ્હીલરમાં સીટ બેલ્ટ બાંધવો એ માત્ર દંડથી બચવા માટે નહીં, પણ પોતાનો જીવ બચાવવા માટે અનિવાર્ય છે.
