IPLમાં ‘ઈમ્પેક્ટ પ્લેયર’ નિયમ: ખેલાડીઓના વિરોધ છતાં BCCI કેમ મક્કમ છે?
ઈન્ડિયન પ્રીમિયર લીગ (IPL)માં 2023માં દાખલ કરવામાં આવેલો ‘ઈમ્પેક્ટ પ્લેયર’ નિયમ અત્યારે ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. રોહિત શર્મા અને વિરાટ કોહલી જેવા દિગ્ગજ ખેલાડીઓની ટીકા છતાં, ભારતીય ક્રિકેટ કંટ્રોલ બોર્ડ (BCCI) આ નિયમ પર કાયમ છે. લીગની 20મી સીઝન પૂર્ણ થયા બાદ જ તેની ઔપચારિક સમીક્ષા થવાની શક્યતા છે, જેનો અર્થ છે કે ચાહકો અને ખેલાડીઓએ કોઈપણ સંભવિત ફેરફાર માટે હજુ લાંબી રાહ જોવી પડશે.
શું છે ‘ઈમ્પેક્ટ પ્લેયર’ નિયમ?
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, આ નિયમ ટીમોને મેચ દરમિયાન એક વ્યૂહાત્મક ફેરફાર કરવાની છૂટ આપે છે. જોકે, તે ફૂટબોલ જેવી સબસ્ટિટ્યુશન સિસ્ટમથી અલગ છે. મેચ શરૂ થતા પહેલા, દરેક ટીમ પ્લેઈંગ-XI સાથે પાંચ અવેજી ખેલાડીઓના નામ આપે છે. રમત દરમિયાન, કેપ્ટન આ પાંચમાંથી કોઈપણ એક ખેલાડીને મેદાન પરના કોઈ ખેલાડીના સ્થાને ‘ઈમ્પેક્ટ પ્લેયર’ તરીકે ઉતારી શકે છે.
આ ફેરફાર માત્ર અમુક ચોક્કસ સમયે જ કરી શકાય છે: જેમ કે ઇનિંગની શરૂઆતમાં, ઓવર પૂરી થયા પછી, વિકેટ પડ્યા બાદ અથવા કોઈ બેટ્સમેન રિટાયર્ડ હર્ટ થાય ત્યારે. જો બોલિંગ કરનારી ટીમ ઓવરની વચ્ચે (વિકેટ પડ્યા પછી) ઈમ્પેક્ટ પ્લેયર લાવે, તો તે ખેલાડી તે ઓવરના બાકીના બોલ ફેંકી શકતો નથી. જોકે, તે પોતાના ક્વોટાની પૂરી ચાર ઓવર ફેંકી શકે છે, ભલે તેની જગ્યાએ બહાર ગયેલા ખેલાડીએ ગમે તેટલી ઓવર ફેંકી હોય. એકવાર મેદાનની બહાર ગયેલો ખેલાડી ફરીથી મેચમાં ભાગ લઈ શકતો નથી.
વિદેશી ખેલાડીઓ માટેના નિયમો
વિદેશી ખેલાડીઓ બાબતે પણ એક મહત્વનો નિયમ છે. જો કોઈ ટીમ તેની પ્લેઈંગ-XIમાં ચાર વિદેશી ખેલાડીઓ સાથે ઉતરે છે, તો તેઓ ઈમ્પેક્ટ પ્લેયર તરીકે માત્ર ભારતીય ખેલાડીને જ લાવી શકે છે. પરંતુ, જો ટીમમાં ત્રણ કે તેથી ઓછા વિદેશી ખેલાડીઓ હોય, તો જ કોઈ વિદેશી ખેલાડીને ઈમ્પેક્ટ પ્લેયર તરીકે મેદાનમાં ઉતારી શકાય છે.
BCCIએ આ નિયમ કેમ લાગુ કર્યો?
BCCIએ IPLમાં આ નિયમ લાવતા પહેલા સૈયદ મુશ્તાક અલી ટ્રોફીમાં તેનું પરીક્ષણ કર્યું હતું. આ પાછળનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય રમતને વધુ રોમાંચક અને વ્યૂહાત્મક બનાવવાનો હતો. IPL પ્રશાસનનું માનવું છે કે આનાથી મેચમાં એક નવો વ્યૂહાત્મક પાસું ઉમેરાય છે જે દર્શકોનું મનોરંજન વધારે છે.
જોકે, તેની નકારાત્મક અસર પણ જોવા મળી છે. ટીકાકારોનું કહેવું છે કે આ નિયમને કારણે બેટ્સમેનો અને બોલરો વચ્ચેનું સંતુલન બગડ્યું છે. 2023માં સરેરાશ રન રેટ 8.5 હતો, જે 2025 સુધીમાં વધીને 9ને પાર કરી ગયો છે. રોહિત શર્માએ એક પોડકાસ્ટમાં ચિંતા વ્યક્ત કરતા કહ્યું હતું કે, “હું ઈમ્પેક્ટ પ્લેયર નિયમનો પ્રશંસક નથી. આનાથી શિવમ દુબે અને વોશિંગ્ટન સુંદર જેવા ઓલરાઉન્ડરોને બોલિંગ કરવાની તક મળતી નથી, જે ભારતીય ક્રિકેટ માટે સારું નથી.”
BCCI અને ફ્રેન્ચાઈઝીઓનો પક્ષ
ખેલાડીઓની ટીકા છતાં IPLના ચેરમેન અરુણ ધૂમલ આ નિયમનો બચાવ કરે છે. તેમનું કહેવું છે કે ઓલરાઉન્ડરો તૈયાર કરવાની જવાબદારી માત્ર IPLની જ નથી. BCCI વર્ષમાં હજારો મેચો આયોજિત કરે છે જ્યાં ખેલાડીઓ પોતાની પ્રતિભા બતાવી શકે છે.
સપ્ટેમ્બર 2024માં IPL ગવર્નિંગ કાઉન્સિલે આ નિયમને 2027 સુધી લંબાવવાનો નિર્ણય લીધો હતો. આ નિર્ણય 10 ફ્રેન્ચાઈઝી માલિકો સાથેની બેઠક બાદ લેવામાં આવ્યો હતો, જેમાં મોટાભાગની ટીમોએ આ નિયમ ચાલુ રાખવાનું સમર્થન કર્યું હતું. માત્ર એક જ ટીમે આ અંગે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો.
BCCI અત્યારે આ નિયમ કેમ હટાવી શકતું નથી?
મુખ્ય કારણ એ છે કે આ નિયમ 2025 થી 2027 સુધીના રેગ્યુલેટરી સાયકલ (નિયમનકારી ચક્ર) સાથે જોડાયેલો છે. મીડિયા અહેવાલો મુજબ, BCCI અને IPL અધિકારીઓએ કેપ્ટનોની ચિંતાઓ સ્વીકારી છે, પરંતુ તેઓએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે વચગાળે કોઈ ફેરફાર શક્ય નથી. આ નિયમ વ્યાપારી અને વ્યૂહાત્મક કરારોનો ભાગ હોવાથી, તેને તાત્કાલિક અસરથી નાબૂદ કરવો બોર્ડ માટે મુશ્કેલ છે.
